Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Buryn-sońdy erligi elenbeı qalǵan batyrlarymyzǵa Halyq qaharmany ataǵyn berýdi ıgi dástúrge aınaldyrdyq. Eń joǵary áskerı ataq 2022 jyly marqumdar Tóleýǵalı Ábdibekov, Aleksandr Nesmııanov jáne Ybyraıym Súleımenovke berildi. Al 2023 jyly júz jasaǵan aqsaqaldarymyz Ábdiǵalı Qaımoldın men Ivan Gapıch osy mártebeli ataqqa ıe boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy batyrlardyń erligi – búgingi jáne bolashaq Otan qorǵaýshylar úshin shynaıy úlgi-ónege.
Áskerı mektepten – áskerı akademııaǵa
Fashıstik Germanııamen soǵysqa qazaqtar qatardaǵy sarbazdar men kishi komandırler retinde qatysty dep qabyldanyp keldi. Qazirgi jastardyń soǵys jyldarynda úlken ataqqa qol jetkizgen jáne dıvızııa komandıri bola alǵan jalǵyz qazaq retinde Baýyrjan Momyshulynyń ǵana atyn ataıtyny ras. Tarıhı oqýlyqtarda da soǵysqa attanǵan qazaqtardy jaıaý ásker qatarynda ǵana erlik kórsetkendeı sýretteıdi. Máselen, «tank áskerleriniń podpolkovnıgi» ataǵyn alǵan jáne tank brıgadasyn basqarǵan túrki halyqtarynyń alǵashqy ókili ári kásibı tankıst bolǵan qazaq batyry Ǵalı Ádilbekovti qarapaıym halyq túgili, áskerimizdiń ózi bilmeıdi. О́kinishke qaraı, onyń esimi áli kúnge deıin óz dárejesinde dáriptelmeı keledi. Buǵan deıin de jergilikti jerdegi baspasóz betterinde ol týraly estelikter jazylǵanymen, respýblıka deńgeıde qulaq túrip, eleýsiz qalǵan batyrdyń erligin eskerip jatqan eshkim joq.
Ǵalı Ádilbekov 1908 jyly 1 qańtarda Semeı óńirindegi Belaǵash bolysynyń Qyzylqum aýylynda dúnıege kelgen. Keıbir derekterde batyrdyń tobyqty rýynan taraǵany, Abaı Qunanbaıulynyń týysy bolǵany aıtylady. Alaıda ata-anasy 1921 jyly bolshevıkter uıymdastyrǵan alǵashqy ashtyq kezinde qaıtys bolyp, jastaıynan jetim qalǵan ol atasy Ádilbektiń tárbıesinde bolady. 1923 jyly Qazaq aımaqtyq jetkinshekter ınternatyna oqýǵa túsip, 1925 jyly bitirip shyǵady. Keıin Orynbordaǵy qyzyl komandırler mektebinde bilim alady. Mektepti bitirgennen keıin Ǵalı áskerde qyzmet etýge sheshim qabyldap, óz erkimen Qyzyl armııa qataryna qosylýǵa sheshim qabyldaıdy. Batyl jigit komandırlerdiń kózine tez túsedi jáne sol 1925 jyly ony Tashkentte jańadan qurylǵan V.I.Lenın atyndaǵy birikken Orta Azııa áskerı mektebine oqýǵa jiberedi.
Bilim oshaǵyn 1928 jyly támamdaǵan ol tank áskeri komandırlerin daıarlaıtyn kýrsqa jiberilip, artynsha 43-atty ásker polkinde vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalady. 1931 jylǵa deıin Túrikmenstandaǵy ırandyq modjahedtermen shaıqastarǵa qatysqan. Sol jyly jas komandır Ǵalı Ádilbekovtiń ómirinde onyń bolashaq taǵdyryn ózgertken oqıǵa boldy.
Qazaq ofıseri Semeı, Tashkent, Orynbor, Lenıngrad, Túmen, Sverdlovsk, Kýrskide qyzmet etip, 1930 jyly 43-atty ásker polkiniń vzvod komandıri bolyp Qaraqum shólindegi basmashylarǵa qarsy urysqa da qatysady. 1930 jyldan bastap Qyzyl armııada jańa áskerı qyzmet túri qurylyp, ony basqarýǵa myqty komandırlerge tańdaý jasaldy. Olardyń qatarynda Ǵalı Ádilbekov te bar edi. 1931-1941 jyldary tankısterdi daıyndaǵan úzdik keńestik áskerı joǵary oqý oryndarynda oqyǵan ol aldymen Lenıngrad joǵary ofıserlik brondy mektebi, sodan keıin I.V.Stalın atyndaǵy brondy áskerlerdiń Áskerı akademııasynda bilimin shyńdaıdy.
1937 jyly Ǵalı kezekti demalysynda júrgende saıası qýǵyn-súrgin bastalyp, sóz tasýshylar men ańdýshylardyń nazaryna Ǵalı da iligip kete jazdaıdy. Qaýiptiń betin baıqaǵan jaqyndary Ǵalıdiń tezirek Almatydan ketýin, qaýip tónip turǵanyn eskertip úlgeredi. Aıtsa aıtqandaı, Ǵalı Túmenge kete salysymen elde qalǵan dostaryn NKVD qyzmetkerleri suraqtyń astyna alady. Al 1939-1941 jyldary ol Máskeý qalasyndaǵy bronetank áskerleriniń akademııasyn bitirip, keıin otbasymen Kýrskidegi áskerı bólimsheni basqarýǵa shaqyrylǵan. Eger ile-shala soǵys órti lap ete qalmaǵanda qýǵyn-súrginniń qamyty Ádilbekovtiń basyna da salynar ma edi, kim bilsin...
Eskerilmegen erlik
Ǵalı Ádilbekov soǵysty kapıtan ataǵymen jáne tank rotasynyń komandıri laýazymynda bastady. Sóıtip, kóp uzamaı óz isine berik, tájirıbesi mol ofıser 51-panzerlik dıvızııanyń 102-tank polkiniń batalon komandırligine taǵaıyndalady. Qyzmetke endi ǵana kirisken Ǵalı Ádilbekov alǵashqy erligimen kózge túsedi. 1941 jyldyń 6-10 shildesi aralyǵynda áıgili Vıtebsk shaıqasynda nemis jáne keńestik tankıster alǵash ret betpe-bet kezdesedi. Osy aýyr shaıqasta Ádilbekovtiń tankteri Vıtebsk aerodromyn bosatyp, jaý tankteriniń kózin joıady. Alaıda 14 shildede keńestik áskerler ózderi bosatyp alǵan aerodromnan sheginýge májbúr bolǵan. О́ıtkeni olarǵa oq-dáriler men janarmaı ýaqytynda jetkizilmeıdi. Keńes tankteriniń sheginýin kapıtan Ádilbekov jeke ózi basqarǵan tank jaýyp turǵan.
Keıinnen 1941 jyly shildede Ǵalı Ádilbekov 110-tank dıvızııasynyń batalon komandıri bolyp taǵaıyndalyp, ańyzǵa aınalǵan Smolensk shaıqasyna qatysady. Tamyzdyń sońynda Ádilbekov jańadan qurylǵan 141-tank brıgadasynyń 1-batalon komandıri bolady. Sol jyly Brıansk oblysyndaǵy Trýbchevsk qalasynyń mańynda 200 keńestik jáne 300 nemis tankteri ashyq shaıqasqa túsedi. Bul shaıqastyń basty qatysýshylarynyń biri – taǵy da Ádilbekov basqarǵan batalon. Surapyl aıqasta ol basqarǵan batalon jaýdyń 20-dan astam tank pen brondy mashınasyn, 10 tankke qarsy zeńbiregi jáne jaıaý áskeriniń birneshe rotasynyń kúl-talqanyn shyǵardy. Osylaısha, Trýbchevo shaıqasy 200-ge jýyq nemis tankisiniń joıylýymen aıaqtalady. Mundaı jeńiske qaramastan, keńes áskeriniń qolbasshylyǵy sheginý týraly buıryq beredi. Alaıda 141-tank brıgadasynyń qolbasshylyǵy sheginýdi durys uıymdastyra almaı, Ádilbekovtiń batalony jaý qorshaýyna túsedi. Osy sátte de Ádilbekovtiń utqyr sheshiminiń arqasynda batalonnyń barlyq tanki aman-saý jaý qorshaýyn buzyp ótedi. Erjúrek tankısterdiń erligi el aýzyna taralyp, eń mańyzdy keńestik gazetterde – 1941 jylǵy 5 qyrkúıektegi «Vechernıaıa Moskva», 1941 jylǵy 13 qyrkúıektegi «Izvestııa» gazetterinde egjeı-tegjeı sıpattalady. Kapıtan Ádilbekovtiń qaısarlyǵy taǵy da el aýzyna taralǵanymen, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy erdiń baǵyna buıyrmaǵan.
Tank brıgadasynyń komandıri
1941 jyldyń qazan aıynyń sońynda Ǵalı Ádilbekov 121-tank polkiniń komandıri bolyp taǵaıyndaldy. 1941 jyly jeltoqsanda «tank áskerleriniń maıory» ataǵyn alsa, 1942 jyly naýryzda 121-jeke tank brıgadasy komandıriniń orynbasary bolyp bekitiledi. Osy jyly Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap Ǵalı Ádilbekovtiń tikeleı komandıri bolǵan, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry, keıin Keńes Odaǵynyń marshaly ataǵyn alǵan Ivan Iаkýbovskıı óziniń «Zemlıa v ogne» degen 1975 jyly jarııalanǵan memýarynda jaýmen shaıqasta erlik kórsetken tank áskerleriniń komandırleri jaıly aıta kelip: «Podpolkovnık Ǵalı Ádilbekovtiń ulty qazaq bolatyn. Onymen biz 1942 jyldyń qańtarynan, ekeýmiz 121-tank brıgadasynda qyzmet etken kezden tanys boldyq. Ol tamasha moraldyq – áskerı qasıet ıesi edi, uıymdastyrýshylyq qabileti, erik-jigeri mol, gıtlershilermen kúreste qorqý degendi bilmeıtin. Osylaı bola turyp, ol tym qarapaıym, barlyq jaýyngerler men ofıserlerdi óz mańyna tartyp turatyn adam edi... Ol Uly Otan soǵysyn tank batalonynyń komandıri bolyp bastady. 1942 jyldyń aqpanynda Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Ol basqarǵan batalon jaýdyń jıyrmadan astam tanki men brondy máshınesin, on tankige qarsy atatyn zeńbiregin, birneshe rota jaıaý áskerin qurtty... Taǵdyr ekeýmizdi keıin Dnepr bekinisterinde kezdestirdi. Ǵalı Ádilbekuly gvardııalyq tank polkiniń komandıri edi. Eger 43-tiń qarashasynda erlikpen qaza tappaǵanda, úlken shendi áskerı bastyq dárejesine kóterilip, kóptegen dańqty jaýyngerlik isti tyndyrǵan bolar edi», dep eske alǵan eken.
1942 jyldyń mamyrynan tamyzyna deıin Ádilbekov tapsyrmaǵa tııanaqty ári senimdi tank komandırleriniń biri retinde Máskeýge komandalyq quramdy jetildirýdiń áıgili akademııalyq kýrstaryna barady. Kýrstardy aıaqtaǵannan keıin, 1942 jyldyń tamyzynda ol «Tank áskerleriniń podpolkovnıgi» ataǵyn alady. Sol jyly 47-jeke tank brıgadasynyń komandıri bolyp taǵaıyndalady. Osylaısha, Ádilbekov brıgadasy aldymen Stalıngradqa bet aldy. Munda Ǵalı óziniń batyldyǵymen taǵy da kózge túsedi. Tipti kezekti shaıqastardyń birinde laýlap janǵan tanktiń ishinde qalǵan ony qarýlastary óldige sanaıdy. Alaıda rýhy myqty qazaq batyry jaraqatynan aıyǵyp, soǵys alańyna qaıta oralady.
Biraq 1942 jyly qazanda Stalıngrad shaıqasynda úlken shyǵynǵa ushyraǵan 47-brıgada buıryqpen qaıta taratylady. Al erjúrek Ǵalı Ádilbekov Voronej maıdanyna aýystyrylady, ol bul jerde jeke gvardııalyq 47-tank polkin basqarady. Osy kezeń týraly sol kezdegi Ádilbekovtiń komandıri 9-mehanıkalandyrylǵan korpýstyń komandıri Malygın keıinnen «Tank polkteriniń arasynda podpolkovnık Ádilbekovtiń 47-gvardııalyq polki birden ozyq shyqty» dep jazǵan.
Buıyrmaǵan ataq
1943 jyldyń qyrkúıeginde Ádilbekovtiń polki Dneprden ótýge jiberilip, general-leıtenant P.S.Rybalkonyń 3-gvardııalyq tank armııasynyń quramynda ózendi baqylaýǵa alýǵa kirisip ketedi. Dnepr ózeniniń batys jaǵalaýynda kishkentaı Býkrın plasdarmy paıda bolǵan kezde, oǵan alǵashqylardyń biri bolyp Ádilbekovtiń polki jiberilgen.
Býkrın jaǵajaıyndaǵy shaıqastar Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń eń qandy shaıqastarynyń biri retinde tarıhta qalǵanyna eshkim talas týdyra almasy aqıqat. Munda keńestiń shaǵyn ǵana áskeri 10 dıvızııadan turatyn úlken jaý tobymen shaıqasqa túsedi. Saldarynan Býkrın mańyndaǵy eń aýyr aıqastaǵy 12 kúnde 30 myńǵa jýyq adam qaza tapty. Bul oqıǵa áıgili keńestik «Batalony prosıat ognıa» fılminde kórsetilgen. Osy Býkrın kópiri úshin kúresken surapyl shaıqasta, 1943 jyly 21 qazanda podpolkovnık Ǵalı Ádilbekov erlikpen qaza tabady. О́kinishke qaraı, tolarsaqtan qan keshken surapyl shaıqasta qalyń jaý qolyna qarsy turyp, janqııarlyqpen qaza tapqan qazaq batyry Keńes Odaǵynyń Batyry nagradasyn ala almady. Tek qaza bolǵannan keıin oǵan ekinshi Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenin laıyqty kórgen eken.
Fashıstermen shaıqasta óz ómirin qıǵan qazaq halqynyń erjúrek uly erlik pen órliktiń tamasha úlgisin kórsete bildi. Onymen birge qyzmet etkenderdiń barlyǵy, tipti tómen dárejege ıe bolǵandardyń kóbi keıinnen eń joǵary shenderge ıe bolyp, Keńes Odaǵynyń Batyryna aınalǵan. Sol kezdegi joǵary qolbasshylyq batyrdyń eńbegin eskermegenimen, marshal Ivan Iаkýbovskıı «Tank brıgadasynyń qolbasshysyna general ataǵy mindetti túrde berilýi kerek. Daryndy orys emesterdi eń jaýapty salalarda paıdalanǵanymen, olarǵa laıyqty áskerı ataq pen batyr ataǵy berilmedi», dep moıyndapty.
Joǵalǵan batyrlardy izdestirip júrgen jazýshy, tarıhshy Jumabaı Dospanov ta 2015-2023 jyldary Ekinshi dúnıejúzilik soǵys maıdangerleri týraly birneshe tomdyq jınaqty jaryqqa shyǵarǵan. «Arhıv jumystaryn aqtarý kezinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta tank brıgadasyn basqarǵan, tank polkiniń komandıri, eki márte Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenimen marapattalǵan podpolkovnık Ǵalı Ádilbekovtiń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanynan úmittenip, túrli arhıvterdi aqtardym. Ol – osy jahandyq soǵysta tank brıgadasynyń komandıri atanǵan jalǵyz qazaq. Bizdiń batyrmen soǵysta ıyqtas bolǵan eki dúrkin Keńes Odaǵynyń Batyry, marshal Iаkýbovskıı Ǵalı Ádilbekovtiń myqty qolbasshy bolǵanyn moıyndap ketti», deıdi tarıhshy.
Ǵalı Ádilbekovtiń áskerı kıim kıip túsken fotosýreti búginde Almatydaǵy «Dańq alleıasy» murajaıynda ilýli tur. Áıtkenmen erligi eskerilmeı ketken batyrdyń esimi urpaq jadynan óship barady. «Erim deıtin el bolmasa, elim deıtin er bolmaıdy». Batyr esimin ulyqtap, qazaq ulyna Halyq qaharmany ataǵyn berýge endi eshnárse kedergi bola qoımas...
