Eýropa odaǵyn «eles» kezip júr

Kelip jatqan jyl bir kezderi barynsha qýatty da áleýetti kóringen Eýropa odaǵynyń da keleshegi kúmán bola bastaǵanyn baıyptap baıqata bastady. Onyń shynjyrynyń bir shebin 25 qańtarda Grekııada ótetin parlament saılaýynyń qorytyndysy buzyp ketýi de múmkin. Eger sarapshylar boljap júrgendeı, Ellada eli odaq aımaǵynan shyǵa qalatyn bolsa, kóp uzamaı munyń sońynan «Kári qurlyqtyń» tústiktegi birqatar memleketteri qýyp ketýi de ǵajap emes. Bul da eshteńe emes, burnaǵy kúni osyǵan uqsas úndi Eýropa odaǵynyń «qamytyn moınyna kıip», osy kezge deıin ony «ógizdeı órge súırep» kele jatqan basty demeýshi – Germanııa óziniń grekterden buryn bul uıadan ketip qalýy yqtımal ekenin jarııa etip qoıdy. Eger bul shynymen oryndalar bolsa, odaqtyń taraǵannan basqa eshbir amaly qalmas edi. Osynyń bári qazirgi kúnderi Eýropa odaǵynyń ózin «eles» kezip júrgenin baıqatady. Al álem ekonomıkasy qazir úlken tańdaýdyń aldynda, naǵyz jolaıryqtyń boıynda tur. Jahannyń budan ári damýy men órken jaıýy osy túıinniń qalaı sheshilgenine baılanysty bolmaq.

Grekııa «kirgen úıinen» qaıta shyǵa ma?

Eýroodaq elderi Grekııanyń odaqtan shyǵýy múmkin ekeni týraly taǵy da áńgime kótere bastady. Batys baqylaýshylary qazir bul suraqtyń qalaı shyqqany jáne onyń sońy nege aparyp soqtyratyny týraly óz oılaryn ortaǵa salyp jatyr. Kaolısııalyq úkimetti basqarýdy qolǵa alǵan grek premeri aldaǵy 25 qańtarǵa asyǵys túrde jańa parlament saılaýyn belgilep úlgerdi. Onyń qandaı nátıje ákeletini ázirge belgisiz. Biraq bir nárse aıqyn: saılaýdyń qorytyndysyna baılanysty eldiń aldynan shyǵatyn eki joldyń biri ony Eýropa aımaǵynda qalýǵa aparyp tireıdi. Al ekinshisi odan shyǵý bolyp tabylady. Grekter bul úshin Eýroodaq pen onyń basty demeýshisi – Germanııa tarapynan ózderine tańylǵan ekonomıkalyq jáne qarjylaı shekteýdi jeńildetip, qaryzdaryn syzyp tastaýdy talap etýde. Osy týraly sóz etken «Sıdneı Mornıng Herald» gazeti qarsy jaqtyń buǵan kelise qoıatynyna qatty kúmán keltirip otyr. «Grekııa qazir kapıtaldyń álemdik rynogyndaǵy qýǵyn kórýshi el bolýǵa ózinen ózi suranyp tur. Sebebi, qaryzyn tólemeıtin elmen eshkimniń de qarym-qatynas jasaǵysy kelmes edi», dep jazady basylym sondyqtan. Al Batys sarapshylary Grekııanyń Eýropa aımaǵynan shyǵýynyń zardaby az bolmasyn aıtady. Olardyń baıyby budan Eýropa odaǵynyń joǵaltary 1 mıllıard eýronyń shamasyna baryp jyǵylatynyn bildiredi. Munyń ózi álem rynogyna da surapyl soqqy bolyp tıedi. Osyǵan oraı Amerıka mamandary bul oqıǵanyń salmaǵy 2000-jyldardyń aıaǵyndaǵy «Lıman Brazers» bank holdınginiń qulaýymen tepe-teń bolatynyn alǵa tartady. «Birikken Eýropanyń 2008 jylǵa qaraǵanda, ekonomıkalyq jaǵynan búgin kúshtirek bolǵanyna, sondaı-aq, Grekııanyń Eýroodaqtaǵy úlesi nebári 2 paıyzdy ǵana quraǵanyna qaramastan, grekterdiń odaqtan shyǵýy úlken quldyraýdyń basyn bastap berip ketedi, – dep esepteıdi Batys sarapshylary. – Munyń qaýpi sonda, onyń sońynan Eýroodaqtan Portýgalııa, Irlandııa, Ispanııa jáne Italııa syndy elder sypyrylyp shyǵyp qalýy yqtımal». Baqylaýshylar sol sııaqty Grekııa úshin Eýropa odaǵynan shyǵýdyń budan da basqa zardaptary bolýy múmkin ekenin tilge tıek etedi. Onyń sońy defoltqa alyp baryp, sonyń saldarynan elde saıası qozǵalystardyń kúsheıýine, tipti, azamat soǵysyna alyp barýy múmkin. Degenmen, bul jerde de jurttyń pikirleri ekige jarylyp otyr. Osynyń aldynda Germanııa kansleri Angela Merkel Grekııanyń odaqtan shyǵarylýy endigi jerde problema bolmaı qalǵanyn aıtamyn dep, biraz taraptan synǵa ushyrady. Aqyrynda nemis basshylyǵy kún tártibine mundaı máseleniń qoıylyp otyrmaǵanyn aıtyp qutyldy. Al kúni keshe Fınlıandııanyń ETLA atty ekonomıkalyq ınstıtýtynyń zertteýshisi Paavo Sýnı tarıhı Ellada eli urpaqtarynyń Eýropa odaǵynda qalatynyn, oǵan eki túrli sebep baryn málimdedi. Onyń pikirinshe, buǵan el halqynyń basym bóliginiń odaqta qalýdy qalaıtyny men odaqtaǵylardyń óziniń buǵan jol bere almaıtyny sebep bolady.

О́z valıýtasy úshin alańdaıdy

Kelip jatqan jańa jylda eýroaımaq elderi valıýtalyq odaq ekonomıkasynyń ósýine barynsha úlken kólemde úles qosýlary kerek. Eýropa ortalyq bankiniń basshysy Marıo Dragı jańa jyldyń alǵashqy kúnderinde nemistiń Handelsblatt gazetine bergen suhbatynda osylaı dedi. Bankırdiń aıtýynsha, odaq valıýtasyn saqtap qalý ǵana emes, onyń qaýqaryn arttyrý úshin odaqtaǵy barlyq memleketter ózderiniń úlesterin qosýlary tıis. «Másele kimniń kóp, kimniń az qosqanynda emes, másele osyǵan barlyǵymyzdyń birdeı atsalysqanymyzda. Olaı bolmasa, keleshekten kemel kókjıek kútýdiń ózi kúpirlik», – dedi ol. «Kóptegen elderdiń ekonomıkasy sońǵy ýaqyttary azdap bolsa da taǵy óse bastady. Olar ózderiniń memlekettik qarjy júıelerin retke keltirip, qurylymdyq reforma jasaýǵa kiristi», – dep atap ótti Dragı. Ol óz sózinde, sonymen qatar, qaıta qurý úderisteriniń kútken qarqynnan qalyp kele jatqanyn, «munyń bári úshin ýaqyt kerek» ekenin atap ótti. Eýropa ortalyq bankiniń basshysy eýroaımaqtaǵy ekonomıka ahýalyna baǵa berý úshin dál qazir «daǵdarys» degen termın ońtaıly kele bermeıdi, dep sanaıdy. «Áńgime bárinen buryn daǵdarystan da góri uzaqqa sozylyp ketken álsizdik kezeńi týraly bolyp otyr», – dep túsindirip ótti ol. Onyń sózine qaraǵanda, «saýyǵýdyń qalypty úderisi jalǵasyp jatyr». Degenmen, ótken jylǵy jeltoqsan aıy eýroaımaqtaǵy ekonomıkalyq ósimniń áli baıaý ekenin kórsetip berdi. Zertteýler jyldyń sońǵy toqsanyndaǵy kórsetkishtiń eń tómengi deńgeıde bolǵanyna kóz jetkizdi. Eýroaımaqta sońǵy toqsanda ekonomıkanyń ósimi bar-joǵy 0,1 paıyzdy qurady. Tutastaı alǵanda, sarapshylardyń sózderine qaraǵanda, sońǵy 18 aıda aımaqta eptep te bolsa ósý úrdisi baıqalǵan. Jyldyń basynda eýroaımaq elderinde ınflıasııanyń tómengi kórsetkishi baıqalǵan. Osyǵan baılanysty tutynýshylar baǵanyń taǵy da tómen túsýin kútip, iri mólsherdegi saýda-sattyqtardy keıinge qaldyrǵan. Jaǵdaıdy munaı baǵasynyń túsýi nasharlatyp jiberdi. О́tken jyldyń tamyz aıynan beri Brent markaly benzınniń baǵasy eki eseden de artyq tómen túsip, onyń barreli 51,54 dollarǵa deıin quldyrady. Osy seısenbi kúni AQSh-ta WTI markaly benzınniń baǵasy 2009 jyldan beri birinshi ret barreline 50 dollar deńgeıinen túsip ketti. Qazir Eýrobank basshylyǵyn deflıasııa qaýpi qatty alańdatyp otyr. Osyǵan oraı qurlyqtyń bas banki kredıtterdiń bazalyq mólsherlemelerin 0,05 paıyz mólsherine deıin túsirdi. Sonymen birge, bank dırektory Marıo Dragı ekonomıkaǵa qosymsha qarjylaı quıylymdy qamtamasyz etý úshin ártúrli aktıvtermen qamtamasyz etilgen qundy qaǵazdardy satyp alý jónindegi baǵdarlamanyń iske qosylǵanyn da málim etti. Munda Eýropa banki Brıtanııa, AQSh jáne Japonııa ortalyq bankteri qoldanǵan jolmen júrmeýge sheshim qabyldap, eýroaımaq elderiniń memlekettik qaryzdaryn satyp alýdan bas tartty. Alaıda, sarapshylar 2015 jyldyń qańtarynda Eýropa ortalyq banki báribir memlekettik oblıgasııalardy satyp alýdyń bastalǵanyn jarııalaýǵa májbúr bolady degen tujyrymǵa qazyq baılap otyr. Sebebi, Quantitative Easing («ekonomıkany san jaǵynan yntalandyrý») dep atalatyn bul baǵdarlamany iske qospaı, odaqtaǵy elderdiń ekonomıkasyn kóterýge kómek kórsetý tuıyqqa tireler edi. О́tken jylǵy qarasha aıynda eýroaımaqtaǵy ınflıasııa deńgeıi 0,3 paıyzdy quraǵan bolatyn. Sarapshylar jeltoqsandaǵy deńgeıdiń 2009 jyldan beri birinshi ret keri ketkenine kóz jetkizdi. Al budan birer kún buryn Marıo Dragı aımaqqa defılıasııa qaýpi tónip turǵanyn moıyndaýǵa májbúr boldy. Osy qaterge Eýropa ortalyq banki qarsy turýdyń amaldaryn qarastyrýy kerek.

Samsung tabystan qaǵylyp jatyr

Aty álemge tanymal Samsung Electronics kompanııasy, aldyn ala boljam boıynsha, 2014 jyldyń sońǵy toqsanynda munyń aldyndaǵy jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda, tabysynyń úshten birinen, ıaǵnı 37,4 paıyzynan aıyrylyp qaldy. Korporasııa boljamy boıynsha, osy kezeńde tabystary 5,2 trln. koreı vonyn quraǵan. Televızorlar men mobıldi telefondar shyǵaratyn iri óndiristik korporasııanyń aksııasy soǵan qaramastan, Ońtústik Koreıadaǵy tańerteńgi saýdada birshama óse túskeni baıqalyp otyr. Al kompanııanyń 2014 jylǵy tórtinshi toqsandaǵy kórset­kishteri jónindegi tolyq málimetteri qańtar aıynyń sońynda belgili bolady. Keıingi kezderi Samsung arzan elektronıka óndirýshiler tarapynan qatty básekelestik boı kórsetýi saldarynan biraz qıyndyqtarǵa tap bolyp jatyr. Ol, ásirese, Qytaıdaǵy smartfondar satatyn iri rynokta óziniń úlesin aıtarlyqtaı aýqymda joǵalta bastady. Atap aıtqanda, meılinshe arzanyraq smartfondar satatyn rynokta utyla bastaǵan Galaxy telefon jabdyǵy baǵalaryn tómendetý úrdisi oryn alýda. Sarapshylar sońǵy ýaqyttary smartfon rynoktaryndaǵy, ásirese, Azııa elderindegi saýda oryndaryndaǵy básekelestiktiń kúrt ósip ketkenin aıtyp otyr. Aıtalyq, Qytaıda osy eldiń Xiaomi kompanııasy Samsung korporasııasymen básekeni qyzdyryp qana qoımaı, onda aıtarlyqtaı oń nátıjelerge jetýde. Dúısenbi kúni kompanııa taratqan málimetke qaraǵanda, kompanııanyń 2014 jylǵy tabysy eki eseden de artyq óse túsken. Mobıldi telefondar aýmaǵyndaǵy básekelestik álemdegi basqa kompanııalardy da jumystaryn qaıta qaraýǵa májbúr etýde. Máselen, Microsoft korporasııasy ótken jyldyń tamyz aıynda ınternetke shyǵa almaıtyn arzan uıaly telefondar shyǵara bastaıtynyn jarııa etti. Ol shyǵaratyn Nokia-130 markaly jańa telefonnyń baǵasy bar-joǵy 19 eýro turady. Al arada taǵy bir aı ótkesin korporasııa Windows júıesi negizindegi qymbatyraq baǵaly smartfondar shyǵarý úshin burynǵy bıýdjettik nómirleriniń birqatarynan bas tartatyny týraly qaýeset tarady. Alaıda, kompanııa basshylary sál keıinirek ádettegi modeldegi uıaly telefondardyń assortımentte qala beretinin aıtyp, jurttyń órekpigen kóńilderin basty. Qazirgi kúnderi álemdegi kóptegen kompanııalar ózderine keletin tabystyń kúrt túsip ketetinine qaramastan, barynsha arzan standartty telefondar shyǵarýǵa bet aldy. Bul dúmpýge joǵarydaǵy Samsung korporasııasynan bólek, úndiniń Micromax jáne qytaıdyń TCL kompanııalary da qosyldy. Áıtkenmen, olar shyǵara bastaǵan arzan baǵaly telefondar ınternetke shyǵý múmkindigi joqtyǵyna qaramastan, barynsha keń dıagonaldy ekranmen daıyndalyp jatyr. Olardyń kólemderi 4,6 santımetrdi quraıdy jáne SD jadyly kartasy bar beınefaıldarǵa ıe. Mundaı apparattar osy kezde Qytaı, Egıpet, Úndistan, Indonezııa, Kenııa, Nıgerııa, Pákistan, Vetnam jáne Fılıppın sekildi eldermen qatar, birqatar Eýropa memleketterinde jáne AQSh-ta satylyp jatyr. Ázirge bul úrdistiń qashanǵa deıin jalǵasatyny belgisiz. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».