Ekrandaǵy erlik epopeıasy

«Mánshúk týraly das­tan»: fılm qalaı túsirildi?

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly fılmder degende eń birinshi oıǵa oralatyny – Májıt Begalınniń «Mánshúk týraly dastan» kartınasy. Fılmge daıyndyq 1967 jyly bastalyp, 1968 jyly aıaqtaldy. Al 1969 jyly týyndynyń tolyq aıaqtalǵany súıinshilengenimen, tek bir jyl ótkennen keıin ǵana, ıaǵnı 1970 jyly 16 qazan­da fılmniń tanystyrylymy Máskeýde ótti. Jaýmen alys­qan Mánshúk pen onyń maı­dan­dastarynyń soǵystaǵy bir kúni kórsetilgen aıtýly týyn­dy bastapqyda «Mánshúktiń sońǵy kúni» dep ataldy. Biraq sse­narııdi uzaq talqylaýdan ótkizgen túsirilim toby fılm mazmunyna birqatar ózgeris engizip, «Batyrdyń sońǵy kúni», «Keıipkerdiń bir kúni», «Bizdiń Mánshúk» degen birneshe ret ataý berildi. Alaıda usynylǵan ataýlardyń arasynan kınostýdııa «Mánshúk týraly án» ataýyn tańdap, kınossenarıı avtory – Andreı Konchalovskıı, rejısseri – Májıt Begalın, operatory Ábiltaı Qasteev bolyp bekitildi.

Ivan Dmıtrıev, Nıkıta Mıhalkov, Natalıa Oryn­ba­sarova, Vıktor Avdıýshko, Nur­juman Yqtymbaev, Olesıa Ivanova, Káýken Kenjetaev, Ivan Ryjov, Iýrıı Saransev, Farıda Sháripova syndy kil myqtylardyń basyn qosqan aıtýly fılmniń ssenarııin Andreı Konchalovskıı arnaıy Natalıa Orynbasarovaǵa laıyqtap, aktrısanyń bar múmkindigin eskerip jazǵan. Sondyqtan bolsa kerek, ekranda jasyndaı jarqyraǵan boıjetken esten ketpes erekshe ról týdyra bildi. 1969 jyly túsirilgen fılm arada 55 jyl ótse de áli kúnge deıin kınosúıer qaýym qyzyǵa tamashalaıtyn biregeı týyndylardyń qatarynda.

«Mánshúk týraly dastan» – men túsken fılmderdiń ishindegi shoqtyǵy bıigi. Sebebi fılm­niń ssenarııin myqty kıno mamany, sol kezdegi jubaıym Andreı Konchalovskıı maǵan arnaıy jazǵan bolatyn. Tipti meni kórgende Mánshúktiń anasy Ámına Mámetova da qyzyna qatty uqsaıtynymdy aıtty. Ekinshiden, rejısser Májıt Begalınniń ózi de soǵysty kózimen kórip, maıdan dalasynan bir qolynan aıyrylyp oralǵan, biraq soǵan qaramastan eli úshin qaı jaǵynan bolsyn paıdamdy tıgizsem dep júrgen naǵyz ultjandy azamat edi. Fılmniń barynsha shynaıy shyǵýyna mán berip, rejıssermen kóp keńestim. Tipti kostıým sýretshileriniń «etiktiń ishinen báribir kadrda kórinbeıdi ǵoı, shulyq kıe sal» degenine kónbeı, bári shynaıy bolsyn dep shulǵaý oradym. Sol sekildi Mánshúk qoldanǵan qarý-jaraqtyń bar­lyǵyn ıgerýge, úırenýge kúsh saldym. «Maksım» pýlemeti me­niń jan dosyma aınaldy. Ony shashyp, qaıta jınaýdy, maılaýdy – bárin-bárin túsirilim alańynda júrip úırendim. Fılmde pýlemetti súırep kele jatqan kadr bar. Sonda onyń salmaǵy – 64 kılo eken, al men ol kezde nebári 47 kılo edim. Jalpy, men óner jolyn tańdaǵan kezde: «Sen has sulý emessiń, sondyqtan jolyńdaǵy barlyq básekeni sheberligińmen jeńýiń kerek» dep óz-ózime ishteı talap qoıǵanym bar. Sol maǵan ónerdegi jolymnyń jarqyn bolýyna kóp septesti. Mánshúk – dál sondaı, baǵymdy ashqan rólderimniń biri. Mánshúk arqyly men tek bir ǵana batyrdyń ómirbaıandyq keskindemesin jasaǵan joqpyn, maıdan dalasynda erlik kór­set­ken barsha boıjetkenniń jıyntyq beınesin somdadym. Túsirilim soǵystan qatty zardap shekken el – Belarýs jerinde ótti. Sol kezdiń ózinde qandy qyrǵynnyń yzǵary esip turatyn. Qan tamǵan topyraqtyń ústinde júrip fılm túsirý de bizge surapyl soǵystyń shyn qasiretin sezindirgendeı boldy, rólimizdi júregimiz qan jylap júrip oınadyq» dep aǵynan jarylǵan eken aktrısa kezinde «Kazahstanskaıa pravda» gazetine bergen suhbatynda.

Begalınniń ótelgen paryzy

Iá, shynymen de «Mánshúk týraly dastan» sol kezdegi tú­sirilimge atsalysqan kıno­ger­­lerdiń qaı-qaısysyna da qymbat týyndy bolatyn. Sebebi fılm rejısseri Májıt Begalın maıdan dalasynda bolǵan, sura­pyl soǵysty kózimen kórgen. Tipti Májıt Begalın Mánshúk soǵysqan 100-ulttyq atqyshtar dıvızııasynda boldy. Keıin 1943 jyly kezekti bir shaıqasta oń qolynan aıy­rylǵan ol maıdannan oralyp, Máskeýdegi Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtynyń (VGIK) rejısserlik fakýltetine oqýǵa túsip, S.A.Gerasımov pen T.F.Makarovanyń sheberhanasyn támamdaıdy. Keıin ol soǵys órtinde ójettiligimen este qalǵan qarýlas qyzdyń batyrlyǵyn kıno tilimen jetkizýge bel býady. Tipti bul maqsat rejısser Begalınniń shyǵarmashylyq jumysyndaǵy basty murattarynyń birine aınalady. Bul týraly jazýshy, kınodramatýrg Dmıtrıı Snegın: «Májıt Begalınmen áńgi­me­miz aýyr kúnderdi eske alýmen órbıtin. Sebebi biz ekeýimiz Mánshúk qaza bolǵan jerde shaıqastyq. Bizde ortaq estelik kóp edi. Ekeýimiz úshin de maıdan dalasynda erlikpen qaza tapqan qazaq qyzynyń jaýǵa qalaı qarsy turǵanyn kórsetý – paryz dep bildik» dep jazady esteliginde.

Áý basta Mánshúk ómirin balalyq shaǵynan bastap to­lyq­taı qamtýdy maqsat etken ssenarıstiń eńbegi keıin joǵary jaqtyń talabymen biraz kúzelip, fılm derekti mate­rıal­ǵa negizdelmegen ke­ıip­­­kerdiń soǵystaǵy jalpylama jáne rámizdik sıpatyn ǵana kórsete aldy. Áıtkenmen bul fılm «Mánshúk beı­nesin shynaıy jetkize alma­dy» degen jańsaq pikir tý­dyrmasa kerek. Keri­sinshe túsirilim toby qaharman qyzdyń bo­ıyn­daǵy maqsatshyl, talap­shyl, batyl ári adal Mánshúktiń beınesin jan-jaq­ty kórsetti, ol maqsatty Natalıa Oryn­ba­sarova da óz deńgeıinde kásibı sheber­lik­­pen alyp shyqty. Oǵan dálel – «Qazaq­­­fılm» kınostýdııasynyń kór­kemdik keńesi Májıt Bega­lınniń rejısserlik jumysyna «Kıne­matografııalyq oılaýdyń tutas­tyǵy, dere­kti oqıǵalardyń úılesýi, kórkem ból­shekterdiń ekspressıvtiligi, jeke tulǵany, lakonızmdi jáne urys kóri­nis­teriniń ishki shıelenisin eskere otyryp, aktermen jumys isteýine deıin she­ber oryndalǵan» degen joǵary baǵa ber­gen. Atalǵan fılmnen keıin de «Mán­shúk» taqyrybyn kórkemfılm tilinde jańasha ıgerip kórýge tyrysqan rejıs­serler boldy, biraq dál Májıt Bega­lın­niń shedevrindeı shynaıylyq pen sheberlik shyńyna shyqqany ázirge joq.

Aıturǵannyń Álııasy

«Shyǵystyń qos juldyzy» atanǵan qazaqtyń qos batyr qyzy Mánshúk pen Álııa desek, sol qatar atalatyn egiz esimniń syńary Álııa Moldaǵulova týraly 1985 jyly «Mergender» degen fılm túsirildi. Qyrǵyz rejısseri Bolat Shámshıev taspalaǵan Álııanyń ómiri men erligi týraly fılmde basty róldi qyrǵyz aktrısasy Aıturǵan Temirova somdady. Ssenarııin rejısserdiń ózi Seıilhan Asanovpen birlese otyryp jazady. Ras, kezinde fılmniń aınalasynda túrli áńgime de boldy. Áıtse de rejıs­­ser de, aktrısa da mergen Álııanyń shynaıy bolmysyn kórsetýge bar kúshin salǵany aıan. Búgingi urpaq Álııanyń beınesin tek muraǵattarda saqtalǵan birdi-ekili sýretteri, osy fılmdegi Aıturǵan somdaǵan keıipker arqyly biledi. Al aktrısanyń ózi bolsa jas kezde óziniń súıikti keıipkerine sonshalyqty uqsas bolǵanyna tańǵalatynyn aıtady: «Álııanyń ómirbaıany bir atylǵan oq sııaqty qysqa» dep jazǵan bir avtordyń sózi meniń keıipkerimniń taǵdyryn týra sýrettegen sekildi. Meniń fılmo­grafııamda Álııanyń róli – eń erekshe, eń qadirli ról. Álııanyń sýretin alǵash ret kórgende: «Men áskerı formada qashan sýretke tústim?» dep qatty tańǵalǵanym bar. Ekeýmiz sýdyń eki tamshysyndaı uqsas ekenbiz» deıdi aktrısa aǵynan aqtarylyp. «Qazaq ulty nege meni osy obrazda qurmetteıdi, nege meni osy obrazda jaqsy kóredi degen suraqqa kóp oılandym. Sosyn túsindim: osy fılmge túser aldynda Álııanyń ómirin, erlik jolyn kóp zerttedim, elge jazǵan hattaryn oqydym. Onyń jazǵan ár hatynyń ár jolyndaǵy jasyrynǵan sezimderdi sezdim, túısindim, Álııanyń tanym kókjıegin, onyń qazaq eline degen mahabbatyn, onyń armandaryn kórdim. Álııanyń dál sol sátte basqa jolmen júre almaıtynyn túısindim. Onyń taǵdyry edi bul. Men Álııanyń qaǵazdaǵy ómirin zerttep qana qoımaı, sonyń keıpine túsip, kórkem fılmdegi «maıdan dalasyna» shyqtym. Álııa kıgendeı aýyr shekpenderdi, aýyr aıaqkıimderdi kıip, zil batpan qarýdy asynyp, qaqaǵan qysta, shilińgir shildede jer baýyrlap jatyp, «jaýmen soǵystym». Sol obrazda fılmge túskende tutas jan-júıemmen, sanammen Álııanyń rýhymen, Álııanyń obrazymen ómir súrdim. Sondaı surapyl jyldary Álııadaı qaısar adam basqasha áreket ete almaıtynyn túsindim. Álııa men úshin jaı ǵana keıipker emes, ony soǵys jyldary qarý asynǵan kóp jaýyngerdiń biri dep te jaı ǵana aıta salýǵa bolmaıdy. Maǵan Álııanyń obrazyna ený de, ol obrazdan shyǵý da óte qıyn boldy. Sebebi tereń maǵynaly, sonysymen de ári qadirli, ári aýyrlaý rólderge ený qanshalyqty qıyn bolsa, shyǵý da sonshalyqty aýyr bolady», deıdi Aıturǵan Temirova Álııa róli týraly tolǵanyp.

Iá, ekran arqyly sheber somdalǵan aktrısa oıyny shynymen-aq qalyń qazaqtyń júreginde Álııa bolyp jat­taldy. Al tarıhı fılm qazaq kıne­ma­tografııasynyń altyn qoryna endi. Sol sekildi rejısser Bekbolat Sheke­rov túsirgen Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, partızandar otrıadyn basqarǵan jazýshy Ádı Sháripov týraly «1941 jyldyń jazy» fılmi de kópshilik kóńilinen shyqqan sátti týyndylar qatarynda. Kartınadaǵy bas­ty róldi Azamat Nyǵmanov somdady. Akter buǵan deıin de birneshe áskerı dramaǵa, onyń ishinde «28 panfılovshylar» atty kınotaspaǵa túsken.

Jalpy, soǵys týraly, ondaǵy batyrlardyń kózsiz erligi taqy­rybynda qazaq kınematografııasynda kórkem fılmder az túsirilgen joq. Tek sapalyq hám mazmundyq turǵydan deńgeıi san alýan. Solardyń ishinde Táýelsizdikten keıin taspalanǵan týyndylardyń kóshin bastaıtyny – Aqan Sataevtyń «Baýyrjan Momyshuly», jaý tylynda par­tızandyq qozǵalystyń qyraǵy jetekshisi retinde kózge túsken Qasym Qaısenov erligin kórsetken rejısser Leonıd Belozorovıchtiń «Qasym» telehıkaıalaryn erekshe atap ótkenimiz abzal. Atalǵan týyn­dylar týraly kıno mamandarynan pikir suraǵan edik.

 Naǵyz qaharmandyq hıkaıa

– Adamzat tarıhyndaǵy eń surapyl soǵystyń bitkenine ǵasyr jýyqtasa da búgingi urpaq maıdangerlerimizdiń erligin eshqashan umytpasy haq. Olardyń qaısarlyǵy máńgi jurt jadynda. Aıqas alańynda órshil erligimen kózge túsken ór rýhty, er minezdi tulǵalardyń aldyńǵy shebinde Baýyrjan Momyshuly men Qasym Qaısenovtiń esimi erekshe atalady. Olar týraly tanymdyq maqalalar men ekran óneri arqyly qalyń jurtshylyqqa nasıhattap kele jatqan otandyq kórkemsýretti, derekti fılmder jáne telehıkaıalarymyz da barshylyq. Máselen, rejısser Aqan Sataev 2013 jyly Keńes Odaǵynyń batyry, jazýshy, dańqty jaýynger, áskerı qolbasshy, strateg ári taktık Baýyrjan Momyshuly týraly bes bólimnen turatyn telehıkaıany kórermen nazaryna usyndy. Fılmde batalon komandıri retinde urysqa qosylǵan Baýyrjan Momysh­ulynyń alǵashqy shaıqasy, onyń maıdandas dostarynyń ishki ahýaly, ózine de, ózgege de talapshyl jannyń jaýjúrek minezi týraly baıandalady. Týyndyda Baýyrjan beınesin akter Erkebulan Daıyrov somdaǵan. Sondaı-aq ózge de tanymal talant ıeleri Ásel Saǵatova, Vıktor Ashanın, Maqsat Sábıtov, t.b. boı kórsetti.

Bul fılmge ne­giz bol­ǵan ádebı nusqa Baýyrjan Mo­mysh­uly­nyń óz eńbegi edi. Soǵys taqy­rybyn ashýdyń ózindik ereksheligi rejısser tarapynan tabylǵan tosyn ádis bol­dy, munda bar-joǵy tórt kúnniń oqı­ǵasy qamtylady. Áıgili Panfılov dıvı­zııasynyń quramynda bolǵan Baýyr­jan Momyshulynyń batalonyna Volokolam tas jolyn tórt kún boıy jaý tankterin jibermeı ustap turýǵa tapsyrma berilgen. Osy tórt kúndik shaıqasta erlik kórsetken jaýyngerlerdiń is-áreketteri arqyly fılmge mazmundyq sıpat berilip, sol arqyly tutas taqyryptyń ıdeıasy ashylady. Keıipkerdiń minez-ereksheligi de osy tórt kúndik oqıǵa jelisimen órnekteledi.

Al telehıkaıada dańqty qolbasshynyń áskerı óneri, urys júrgizý aıla-tásilderi, áskerlerge basshylyq etý men olardy basqarý qabiletindegi taktıka men áskerı strategııadaǵy jańashyldyǵy, otbasyna degen asa qam­qorlyǵyn ózgeshe qyrynan asha túsken. Operator Hasan Qydyralıev alǵan betinen qaıtpaıtyn qaısar Baýyrjannyń ishki temperamentin kamera arqyly erekshe sýrettegen. Ol keıipker jan dúnıesin baqylaı otyryp, keıipker men tabıǵattyń úılesimdiligin qatar sýrettep, beınelik sheshimin sátti júzege asyrǵan. Sátti shyqqan kınokadr – bul shyǵarmashylyqtyń, ıntel­lek­týaldylyqtyń jáne psıho­logııalyq shydamdylyqtyń operator boıyna daryǵan úlken jemisi.

2013 jyly Qazaqstan, Ýkraına jáne Reseıdiń kınogerleri men telekompanııalary birigip, «Qasym» atty tórt bólimnen turatyn detektıvke bergisiz telehıkaıa túsirdi. Týyndy TMD aýmaǵyna taratyldy. Telehıkaıa sıýjetinde maıdan shebine barlaýshy Qasym Qaısenov dıversanttar tobyn basqaryp barady. Biraq onyń barlyq sarbazdary satqyndyqtyń kesirinen fashısterdiń qolynan opat bolady. Jaý shebinde jalǵyz qalǵan Qasym ózine berilgen tapsyrmany oryndap, jaýdyń qarý-jaraq qoımasyn joıýy kerek-tuǵyn. Qazaq partızanynyń ómiri ýkraın jerimen tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni Qaısenov pen onyń basqarýyndaǵy Chapaev atyndaǵy partızan otrıady jaýyngerge tán qaıtpas qaısarlyǵy men umytylmas erlikterin osy mekende kórsetti. Sondyqtan da serıaldyń basym bóligi Ýkraına jerinde túsirilgen. Soǵys ýaqytyndaǵy satqyndyq, kúdik, qorqynyshqa qaramaı jergilikti halyq Qasymǵa kómekke keledi.

Rejısser Leonıd Belozorovıchtiń bul týyndysynda ómirdiń boıaýsyz shyn kórinisteri oryn alǵan. Kıno tiliniń sýretteý zańdylyqtary turǵysynan kezdesip jatqan keıbir kemshilikteri tutas serıal­ qurylymyndaǵy tereńdik pen tabıǵı úılesim tapqan orta jáne keıipker atmosferasynda kózge kórinbesteı bilinbeı ketedi. Qasym Qaısenov beınesiniń erligi arqyly soǵys jyldarynyń aýyr sıpaty, fashısterdiń jaýyzdyǵy kórinis tapqan. Serıaldyń óń boıynda áserli epızodtar barshylyq. Týyndynyń úlken jetistiginiń biri – Qasymnyń rólin somdaǵan óner ıesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qýandyq Qystyqbaevtyń akterlik sheberligi. Akter somdaǵan Qasym beınesi – adamı qasıetterdiń eń úlgili sıpattaryn jınaqtaǵan keıipker. Qasiretke moıymaı, qaıratty minez kórsetken Qasym soǵys jyldaryndaǵy rýhanı azap ortasynda júrip, erlikke umtylǵan árbir sarbazdyń beınesin shynaıy jetkize bilgen. Atalǵan telehıkaıada soǵys alańynan aıqyn kórsetiletin atys-shabys elementteri joq­tyń qasy, alaıda soǵystyń aýyr sıpaty aýyl turǵyndarynyń tirshiligi arqyly sonshalyqty shynaıy berilgen. Qýandyq Qystyqbaev óziniń keıipkeri minezindegi, onyń ishki jan dúnıesindegi ózgeristi dál taba bilgen. Akter oıynynyń sheberligi nátıjesinde serıaldaǵy bir ǵana Qasym Qaısenov keıipkeriniń taǵdyry, onyń jan tebirenisi arqyly tutas halyqtyq sıpat alǵan qubylysty baqylaýǵa múm­kindik bar.

Eki týyndyda da jerine, eline degen súıispenshilik sezimi keıipkerler áreketteri arqyly bir ǵana aýyl, bir ǵana el, bir ǵana ult sheńberinen shyǵyp, jalpy adamzattyq maǵynaǵa ıe bolǵan. Bas keıipkerlerdiń ishki tebirenisterin dálirek sezinýge múmkindik berip turǵan plandar, tabıǵı kórinistermen qatar, beınelik sheshimder – serıaldardaǵy fılosofııalyq mazmundy asha túsip, tereń­detken. Toqeterin túıgende, «Baýyrjan» men «Qasym» – naǵyz qaharmandyq hıkaıa.

Gúlim KО́PBAIQYZY,

kınotanýshy, ónertaný magıstri