Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Osyǵan deıin qazaqy tazy halyqaralyq kınologııa federasııasynyń nomınaldy tizimine engen edi. Izinshe, tazyǵa gendik taldaý jasalyp, arnaıy komıssııanyń qabyldaýyna usynylyp, eldegi tazy janashyrlarynyń bir armany oryndaldy. Kóp uzamaı, halyqaralyq kınologııa federasııasy tazy týraly derekterdi basshylyqqa ala otyryp, halyqaralyq kınologııa federasııasy qazaqy ıtti kózben kórip, tekseretini týraly hat joldaǵan. Osydan keıin «Qazaqstan kınologter odaǵy» qoǵamdyq birlestigi kórmeni uıymdastyrýǵa myqtap kirisken.
Resmı aqparatqa úńilsek, qazirdiń ózinde elde tirkelgen qazaqy tazynyń úlesi – 3 500-ge shamalas. Qany buzylmaǵanymen, qujaty joq qazaqy tazylardy tirkeý jumystary áli de úılesimdi jalǵasyp keledi eken. Birer jylda munyń sany taǵy eselep ósedi degen boljam bar. Kórmege eldiń barlyq óńirinen iriktelgen, eń taza degen 100 qazaqy tuqymdy tazy ıesi joldama alǵan. Kórmede Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev qazaqy ıtterdiń artyqshylyǵy týraly áńgimeledi.
– Tazy – qazaqtyń ejelden kele jatqan serigi, jeti qazynanyń biri. Tazynyń shyǵý tegi aryda. El aýmaǵynan tabylǵan petroglıfterde de tazyǵa uqsas ıtter beıneleri kezdesedi. Eń ejelgi keskinder bizdiń dáýirimizge deıingi X-XII ǵasyrǵa tıesili eken. О́kinishke qaraı, XX ǵasyrda osy tanymal ıt tuqymynyń sany kúrt azaıa bastady. Tipti joıylýdyń az-aq aldynda qaldy. Qazir memleket qazaqy ıt tuqymdaryn qorǵaý jáne ósimin molaıtý máselesine erekshe nazar aýdaryp otyr. Tazymen qatar qazaqtyń mal-múlkiniń qorǵany bóribasar tóbet tuqymyn qorǵaý jáne ony álemdik deńgeıge tanytýǵa kóńil bólindi. Qazaqy ıt tuqymdaryn saqtaý jáne ósimin molaıtý máselesi zańnamalyq deńgeıde bekitildi. Kórmege óńirlerden iriktelip kelgen úmitkerlerge, qazaqy tazynyń janashyrlaryna tabys tileımiz, – dedi E.Nysanbaev.
Halyqaralyq kınologııa federasııasynyń (FCI) basshylyǵy, halyqaralyq komıssııa músheleri tazylardyń túr-sıpatyna, salmaǵyna, júrisine, boıyna, súıegine erekshe nazar aýdardy. Jasqa tolǵan jáne tolmaǵan tazylarǵa bólek-bólek zer saldy. Qalaı degende de qazaq tazysyn zerdelep júrgen halyqaralyq komıssııa qazaqy ıttiń shyǵý tarıhynan bólek, ózindik erekshelikterin de qalt jibergisi kelmeıdi. Búkil álem bilgenimen áli kúnge deıin resmı tirkelmegen qazaqtyń tazysyn osylaı menshiktep beredi. Kórmege arnaıy kelgen Halyqaralyq kınologııa federasııasynyń atqarýshy dırektory Iv De Klerg saparǵa qazaq tazysyn maquldaý týraly qujattardy zerdeleýge kelgenin aıtyp, «Qazaqstan kınologter odaǵy» qoǵamdyq birlestigine tabys tiledi. Sapar barysynda Iv De Klerg tazynyń ereksheligine, sonyń ishinde kórý, sezý, estýmen qatar ańshylyq qabiletine, amal-aılasyna tánti bolǵan.
Kórmege Shymkent qalasynan kelgen Dúısenáli Súleımen tazy asyraýmen bala kúninen aınalysady eken. Beride ákesi, aryda atasy da tazy júgirtken. Tazyny kóbine-kóp qoıan, túlki, qarsaq, shıbórige salatyn kórinedi. Oblystyq deńgeıdegi túrli kórmelerge, jarystarǵa qatysyp, júldeli bolǵan qarııa osy joly halyqaralyq kórmege Zıta atty tazysyn ala kelipti.
– Qazaq tazysy suǵanaq bolmaıdy. Jýas, adamǵa aıbat shekpeıdi ári malǵa da qaraıdy. Toǵyz jasar Zıta kórmelerde talaı márte úzdikter qatarynan kórindi. Negizi tazynyń jarǵaq jáne shashaq tárizdi degen eki túri bolady. Zıta – shashaq túrli tazy. Bular orta boıly bolǵanymen, óte júırik, alǵyr. Babyn saqtaý úshin, artyq tamaq ishpeıdi. Atalarymyz bastap, ákem jalǵaǵan isti qolǵa alǵan soń qazaqtyń tazysy álemde resmı tirkelse, moıyndalsa degen armanymyz bar, árıne. Osy atakásipti úzbeı, jalǵap júrgen úmitkerlerge tabys tileımin. Eńbegi aqtalsyn degim keledi. Negizi qazaq tazysynyń standarttary bekitilgen. Endi sony resmı tirkeý jaǵy qalyp tur. Úıde Zıtadan bólek 5-eýi bar. Aıpaqshy, osy kórmege qatysý úshin Túrkistan oblysynda 70 tazydan 5-eýi irikteldi. Sodan komıssııa bizdiń Zıtany da halyqaralyq kórmege qatysatyn tazylardyń tizimine qosqan edi, – deıdi D.Súleımen.
Kókshetaý qalasynan kelgen Erǵazy Baımoldyń tazy asyrap júrgenine 15 jylǵa jýyqtapty. Izinen ergen 10 jastaǵy jıeni Erasyl Qalmannyń da on aılyq tazysy irikteýden ótip, kórmege qatysýǵa joldama alǵan.
– Kókshetaýdan 3 tazy ákeldik. Úsheýi de – oblystyq deńgeıdegi kórmelerde júldege ilikken tazylar. Oblystaǵy 120 tazynyń ishinen 9 tazy iriktelse, sonyń úsheýi bizdiki boldy. Tazymen bala kúnimnen aınalysamyn. Áıtkenmen, keıingi 5 jyldyń kóleminde ǵana táýir nátıje kórsete bastadyq. Tazy baptaý da tabandylyqty qajet etedi eken. Jıenim Erasyl 5 jastan tazy asyraıdy. Qazir óziniń 10 aılyq Naızaǵaı atty tazysy bar. Kórmede tazylardyń dene bitimi, qulaǵy, bas súıegi, kóziniń ornalasýy, tisine deıin tekseredi. Qazaqy tazy kem ıek bolmaýy kerek degen taǵy bir qatań talap bar, – deıdi Erǵazy.
Sonymen kórmede komıssııa sheshimimen Perızat atty tazy qazaqy tazy tuqymdas ıtterdiń úzdigi atandy. Tazynyń qojaıyny Almaty qalasynyń turǵyny Berik Orynbaev bolsa, ıtti ósirip, baptaǵan Elena Hardına eken. Kórmeden keıin komıssııa saraptama jasap, qazaqy tazyny ulttyq brend retinde bekitý jáne halyqaralyq deńgeıde tanytý máselesin qaraıdy, pysyqtaıdy. Qazaqy tazynyń standarttaryna qatysty usynylǵan derekterdiń dáldigine nazar aýdarady. Tazy baptap, kórmege qatysýǵa joldama alǵan azamattardyń qaı-qaısysy da utylmaıdy. Ádette, halyqaralyq uıymnan joǵary baǵa alǵan ıtterdiń kúshigi de arzan bolmaıdy.
