Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Depýtattyq saýalda Gúldara Nurymova sporttyń osy túri álemdik arenada ekitúrli atalyp, jurtty jańylystyratynyn aıtty. Bul bylaı, oıynnyń osy túrinen elimizde uıymdastyrylatyn halyqaralyq jarystar «toǵyzqumalaq» atalsa, qyrǵyz aǵaıyndar ótkizip júrgen dál osy oıyn «toǵyzkórgól» dep atalyp júr eken. Munyń saldary oıynnyń álemge taralýyna belgili bir deńgeıde keri áser etetin kórinedi.
«Memleket basshysy bıyl elimizde ótetin aýqymdy is-sharanyń biri V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynyn joǵary deńgeıde sapaly uıymdastyrýdy tapsyrǵan edi. Osyǵan oraı atalǵan oıyndy ótkizý qarsańynda asa mańyzdy bir másele bar. Iá, toǵyzqumalaq zııatkerlik oıyny – túrki halyqtarynyń ortaq murasy. Tarıhı qundylyǵy men aqyl-oı mádenıetiniń kórsetkishi ári ortaq jádigeri sanalady. Bul oıyn keıingi jyldary jaqsy damyp, Dúnıejúzilik toǵyzqumalaq federasııasy quryldy. 2020 jyly IýNESKO toǵyzqumalaqty adamzattyń mádenı muralary tizimine qosty», dedi G.Nurymova.
Keıbir zertteýshilerdiń pikirinshe, bul oıynnyń jalpytúrkilik ataýy – «Toǵyzat». Mysaly, etnograf G.Zagrıajskııdiń eńbeginen de oıyn XIX ǵasyrda «Toǵyzat» dep atalǵanyn bilýge bolady eken.
«Toǵyzqumalaqtyń ataýy áýelden «toǵyzat» atalǵanyn oıyn taqtasynyń qazaq, qyrǵyz, qaraqalpaq, noǵaı tilindegi ataýynan bilýge bolady. Búginde qazaq, qyrǵyz halyqtary saqtap, damytyp kele jatqan oıyn sport qana emes, qundylyqqa aınaldy. Oıynnyń odan ári tanylýyna bóget bolǵan jaıdy eskere otyryp, aldaǵy V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynyna deıin jalpytúrkilik bul zııatkerlik sporttyń ataýyn ortaq nusqamen «Toǵyzat» dep qalyptastyrý is-sharalaryn qolǵa alýdy usynamyz. Bul sporttyń damýyna jol ashyp, álem nazaryn aýdaratyndaı deńgeıge jetýine septesedi dep senemiz», dedi Májilis depýtaty depýtattyq saýalda.
Osyǵan qatysty Qazaqstan jáne Dúnıejúzi toǵyzqumalaq federasııasynyń prezıdenti Álıhan Baımenov resmı málimdeme jarııalap, tól ataýdan jırený, qasıetti uǵymdarǵa nemquraıdy qaraý ulttyq qundylyqtar aıasynda qoǵamdy uıystyrýǵa septespeıtinin eske saldy.
«Májilistiń birneshe depýtaty ulttyq mádenı muramyz toǵyzqumalaqtyń atyn ózgertý qajet dep Úkimetke saýal joldapty. Kóziqaraqty kez kelgen adam «bular basqany qoıǵanda, Abaıdy tanymaı, Áýezovti oqymaǵandar ma?» dep qaıran qalǵan shyǵar. Bastamashylardyń kimdi oqıtynyn bilmeımiz, biraq qaǵıdaly aqıqatty túsinbeıtini anyq. Toǵyzqumalaq – ulttyń myńjyldyq tarıhy bar zııatkerlik oıyny. IýNESKO ony adamzattyń mádenı murasy dep 2020 jyly moıyndaǵan. Toǵyzqumalaq – ultymyzdyń álemdik mádenıetke qosqan úlesiniń jarqyn úlgisi. Syrttan kelgen birer adam túrli pıǵylmen ataýyn burmalasa, ondaı tásildi bizdiń mádenıet pen tarıhı jadymyzǵa qarsy syrtqy kúshter talaı qoldanǵanyn tarıhtan da bilemiz. Tarıhı, ǵylymı derekkózderde, kórkem jáne aýyz ádebıetinde, ulttyń jadynda oıyn tek toǵyzqumalaq dep atalady. Ulttyq oıynnyń ataýy Parlament, Úkimet, toǵyzqumalaq federasııasyna da tıesili emes. Ol esh adamnyń, ne uıymnyń menshigine jatpaıdy. Oıynnyń da, onyń ataýynyń da ıesi – qazaq halqy. Bizdiń perzenttik paryzymyz – toǵyzqumalaqty damytyp, qanatyn keńge jaıý», dep atap kórsetti.
Federasııa jarııalaǵan derekterge kóz júgirtsek, búginde álemniń 50-den asa elinde toǵyzqumalaq kózbe-kóz oınalsa, ınternet arqyly 100 memlekettiń turǵyndary túrli saıysqa qatysady eken. Osyǵan deıin 6 álem chempıonatyna 25-30 elden oıynshylar qatysqan. Jahanǵa tanymal zııatkerlik oıyndardyń saıtynda da toǵyzqumalaq kósh basynda tur. Oıynnyń osy túrimen elimizde 210 myń adam turaqty aınalysady eken. Iá, shyn máninde, munyń barlyǵy ardager, jattyqtyrýshylardyń, oıynshylardyń, olardy demep, qoldap júrgen federasııa, toǵyzqumalaq qaıratkerleri, kásipker, Týrızm jáne sport mınıstrligi men jergilikti ákimdikter, maslıhat depýtattarynyń birlese atqaryp júrgen isteriniń jemisi ekeni túsinikti.
Sondaı-aq málimdemede: «Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2022 jyly toǵyzqumalaqty damytýǵa nazar aýdarýy ortaq iske sony serpin berdi. Biz ári qaraı da ulttyq murany nasıhattap, dáriptep, keńirek taralýyna kúsh salamyz. Perzenttik paryzymyzdy atqarýǵa eshkim kedergi bola almaıdy. Qazaq barda, toǵyzqumalaq damı bermek. Ult aldynda zor mindet tur. Azamat retinde el damýynyń ózekti máseleleri boıynsha joǵary minberlerden keleli oı aıtylǵanyn qalaımyz. Pikir alýandylyǵyn syılaı otyryp, qasıetti qundylyqtarmen oınaýǵa bolmaıtynyn málimdeımiz», delingen.
Depýtattyq saýaldan keıin toǵyzqumalaq zııatkerlik oıynynyń ataýyn ózgertýge qarsylyq bildirgen el azamattary, qoǵam belsendileri kóp boldy. «Osyndaıda urpaqtan-urpaqqa «toǵyzqumalaq» ataýymen jetip, sanada jattalyp qalǵan oıynnyń ataýyn ózgertý arqyly ne utamyz?» degen oryndy saýal týady. Bul ózgeris Kóshpeliler oıyny taıaǵan shaqta qanshalyqty tıimdi bolady? Baıqaǵanymyz, kópshiliktiń usynys-pikiri zııatkerlik oıynnyń ataýyn da, mártebesin de dástúrge saı laıyqty nasıhattaýǵa kelip tireledi.
