Qaraýsyz jatqan Qandysaıǵa nemese Jańalyq aýylyna Ata-Beıit sııaqty irgeli keshen turǵyzý – perzenttik paryzymyz
Al senator Darhan Qydyráli elimizdiń Premer-Mınıstri Oljas Bektenovke joldaǵan depýtattyq saýalynda memleket tarıhyna baıyppen qarap, Alash arystaryn ulyqtaý týraly oılaryn ortaǵa saldy.
Ol taıaýda Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysynyń tulǵalardy bir-birine qarsy qoımaý týraly sózin eske salǵan senator el birligi úshin zııalylardyń birligi shart ekenin aıtty.
«Bıyl qazaq jeriniń tutastaı bir respýblıkaǵa birigip, elimizdiń qazirgi shegarasynyń aıqyndalǵanyna júz jyl – bir ǵasyr tolyp otyr. Memleketimizdiń tutastyǵy úshin bul mańyzdy oqıǵa eleýsiz qalmaýy tıis. Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Álimhan Ermekov syndy alash qaıratkerleri bastaǵan tarıhı prosesti sol kezde bılikte bolǵan Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Seıitqalı Meńdeshev, Sanjar Asfendııarov, Temirbek Júrgenov, Jalaý Myńbaev sııaqty tulǵalar aıaqtap shyqty. Qazaq atyn qaıtarǵan Sáken Seıfýllın men asharshylyqqa qarsy kúresken, alash qaıratkerlerin qamqorlyqqa alǵan Turar Rysqulovty qur kommýnıst aty nemese ózin qorǵaý úshin jazǵan haty úshin jazǵyrý – ábestik», dedi Darhan Qydyráli.
Tulǵalar týraly sóz qozǵaǵanda ádepten ozbaý týraly aıtqan senator barymyzdy baǵalaý, irilerdi alalamaý týraly atap ótti. Túptiń túbinde, órkenıettiń bastaýy – kórkem nıetten bastalady. Sondyqtan, Alash arystary atqarǵan uly isterdi búgingi urpaq izgi istermen jalǵastyryp otyrýy tıis. 2000 jyly aǵa urpaq ókilderiniń bastamasymen Halyq sharýashylyǵy ınstıtýty Ulttyq ekonomıkalyq ýnıversıtetke aınalyp, oǵan Rysqulovtyń esimi berilgen edi. Keıin oqý orny jekemenshikke ótip, T.Rysqulovtyń atyn alyp tastady. Senator Úkimet qaýlysyna sáıkes berilgen ataýdy JOO qandaı basqarý túrine jatatynyna qaramaı, aýystyrýǵa quqy joq ekenin atap ótti.
«Bıyl Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanovtyń týǵanyna 130 jyl. Tuǵyrly tulǵalardyń mereıtoılaryn dańǵazasyz, taǵylymdy etip atap ótý kerek. Bul rette onomastıka máselesine de nazar aýdarý qajet. Shegaramyzdy aıqyndaýǵa aıryqsha úles qosqan Álimhan Ermekov sııaqty tulǵalar eleýsiz qalmaýy tıis. Alash arystarynyń kóbi qaıda jerlengeni belgisiz. Jaqynda Almatynyń irgesindegi Jańalyq aýylynda saıası repressııaǵa ushyraǵan 163 adamnyń súıegine zertteý júrgizilip, genetıkalyq taldaý arqyly 50 adamnyń deregi anyqtaldy. Qarajat bólinse, osyndaı ádis arqyly Ahmet Baıtursynuly, Ilııas Jansúgirov sııaqty tulǵalar týraly derekter naqtylanar edi», dedi ol.
Geologııa jáne taý-ken ónerkásibi salasy jańa tehnologııaǵa muqtaj
Kóptegen elderde sırek jáne jer astynda sırek kezdesetin metaldar mańyzdy ról atqarady jáne olarǵa suranys udaıy artyp keledi. Boljam boıynsha, álemde ondaı metaldarǵa 2040 jylǵa qaraı suranys 4 ese artýy múmkin. Qazaqstanda bes myńnan astam barlanbaǵan ken oryndary bar jáne onda quny 46 trln dollardan asatyn osyndaı metaldardyń qomaqty qory jatyr. Búgin senator Andreı Lýkın osy salanyń damýyn jedeldetý týraly oıyn óziniń depýtattyq saýalynda jarııa etti.
Depýtatttyń aıtýynsha, sala mamandary osy metaldardy óndirýge degen ynta-yqylasyna qaramastan tehnologııany jaqsartý men ınvestısııa tartý qajettigimen qosa problemaǵa tap bolyp otyr. Úkimet búgingi tańda aldaǵy jyldarǵa arnalǵan salany damytýdyń keshendi josparyn ázirlegen bolatyn. Alaıda, senatordyń pikirinshe, ony sátti júzege asyrý úshin birqatar máselelerdi sheshý qajet.
«Jer qoınaýyn geologııalyq zertteýge lısenzııa berý prosesin ońaılatý, keıbir sırek jáne jer astynda sırek kezdesetin metaldardyń tepe-teńdik qorlaryna qoljetimdilikti ashý, ınfraqurylymdyq problemalardy joıý, geologııalyq barlaý jumysynyń alańyn ulǵaıtý, sondaı-aq jańa tehnologııany engizý kerek», dedi senator.
Ol sondaı-aq geologııa jáne taý-ken ónerkásibi salasynda joǵary bilikti mamandardy daıarlaý maqsatynda bilim berý baǵdarlamalaryn jetildirý arqyly salanyń kadrlyq áleýetin kúsheıtýdi usyndy.
«Sonymen qatar ınvestısııa tartý jáne tehnologııa berý úshin jetekshi taý-ken óndirýshi eldermen halyqaralyq baılanys pen yntymaqtastyqty nyǵaıtý qajet. Salaǵa otandyq jáne sheteldik ınvestısııa tartý úshin ınvestısııalyq yntalandyrý jasaý jáne salyqtyq jeńildik, sondaı-aq basqa da yntalandyrý múmkindigin qarastyrý mańyzdy», dedi senator Andreı Lýkın.
Jaýapsyz jumystyń saldarynan nege turǵyndar zardap shegýi kerek?
Senator Amangeldi Tolamısov elimizdiń Premer-Mınıstriniń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda Almaty jáne Jetisý oblysyndaǵy avtomobıl joldaryndaǵy qozǵalys qaýipsizdigin barynsha qamtamasyz etýge shaqyrdy.
«Memleket basshysy 2022 jyldan beri Jetisý oblysyna qarasty Kerbulaq jáne Panfılov aýdandary arqyly ótetin respýblıkalyq tas joldy jóndeý kezek kúttirmeıtin mindet dep naqty tapsyrma bergen edi. Alaıda, eki jyldan asa ýaqyt ótse de eshqandaı ózgeris joq. О́ńirlerdegi jergilikti halyqpen kezdesýlerge barǵanda jıi kóteriletin ózekti máseleleriniń biri osy. Sonymen qatar, Kegen, Raıymbek aýdandaryndaǵy respýblıkalyq mańyzy bar tas joldaryndaǵy jaǵdaıy júrgizýshilerdiń de júıkesin juqartyp-aq boldy. Áleýmettik jelide jarııalanǵan beıne aqparattardan merdiger kompanııalardyń jaýapsyzdyǵyn, sala mamandarynyń jumys jasap jatpaǵanyn baıqaýǵa bolady. Osyndaı jaýapsyz jumystyń saldarynan nege turǵyndar zardap shegýi kerek», dedi senator.
Depýtat sonymen qatar «QazAvtoJol» ulttyq kompanııasynyń jumys sapasyn da synǵa alyp, olardyń bıýdjet qarjysyn paıdalaný tıimdiligine kúmán keltirdi.
«Jasalǵan joldardyń sapasy, jol jóndeý máselesi alańdatady. Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri paıdalanylatyn qıyrshyq tas-qum qospasynyń nusqalary ulttyq standartqa sáıkes kelmeıtinin aıtady. 2024 jylǵy 17 sáýirde Respýblıkalyq mańyzy bar «Kegen-Narynqol» avtomobıl jolynyń dıametri 1 metr bir núkteli sý ótkizý qubyrynyń ornalasqan jerinde sýdyń qarqyndy ótýine baılanysty avtojoldyń negizi men jabyny ishinara shaıylyp, shyǵý jolyndaǵy qubyr saqınalary iske jaramsyz qaldy. Buryn osy ýchaskede 23 naýryzda joǵaryda atalǵan sebepter boıynsha rezervterge erigen jáne jańbyr sýynyń qarqyndy túsýi saldyrynan tolyp ketýi oryn alǵan. Sýdyń ótýi nátıjesinde jol jıegindegi topyraq qulady. Áli kúnge deıin olqylyqty toltyrý jumystary júrgizilýde. Bul jobalaýshy uıymnyń qatesi emes pa?»,dep atap ótti Amangeldi Tólamısov.
Senator osyǵan baılanysty, «Jalańash-Saty-Kólsaı kóli», «Kókpek-Kegen-Túp», «Kegen-Narynqol» joldarynyń ýchaskelerinde jóndeý júrgizýdi, sondaı-aq ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi tarapynan Burhan bulaq sarqyramasyna baratyn joldy qarjylandyrýdy usyndy. Ony orman sharýashylyǵy órtterdi sóndirý qajet bolǵan kezde de paıdalanylady.
Kıberqylmyspen qalaı kúresemiz?
Qazaqstanda ınternet alaıaqtyǵy qylmystyń eń kóp taralǵan túrleriniń biri jáne elimizdegi jalpy qylmys deńgeıiniń 15%-yn quraıdy. Senator Evgenıı Bolgert óziniń depýtattyq saýalynda kıberqylmyspen kúres sharalaryn usyndy.
Depýtattyń aıtýynsha, eń keń taraǵan ınternet alaıaqtyǵy túrlerine taýarlar men qyzmet týraly jalǵan habarlandyrýdy ádeıi onlaın ornalastyrý, bankter men quqyq qorǵaý organdary qyzmetkeriniń atynan qońyraý shalý arqyly azamattardyń shottarynan aqsha urlaý jatady.
«Keıingi kezde barshaǵa belgili WhatsApp jáne Telegram messendjeri arqyly alaıaqtyq jıilep barady. Dúziqaralar túrli tehnologııalardy qoldana otyryp, aldaý arqyly azamattardyń smartfondaryn qashyqtan ıgeredi jáne olardan jalǵan habarlama, aqsha aýdarymy, qaıyrymdylyq tólemderin jáne t.b. uıymdastyrady. Deepfake sııaqty tehnologııa búginde kez-kelgen adamnyń daýysy men syrtqy kelbetin qoldan ońaı jasaýǵa múmkindik beredi», dedi senator.
Sıfrlyq damý mınıstrliginiń derekteri boıynsha búgingi tańda Qazaqstanda derbes derekterge qol jetkize alatyn bir jarym mıllıonnan astam operator bar. Derekterdiń olardan únemi shyǵyp ketýi jeke aqparattyń saqtalýyna jaýapkershilik deńgeıin kúsheıtý qajettigin kórsetedi. Depýtat Evgenıı Bolgert osyǵan baılanysty derbes derekterdi jınaý, óńdeý, saqtaý jáne qorǵaý talaptarynyń saqtalýyna baqylaýdy qatańdatý, sondaı-aq operatorlardyń osy aqparattyń saqtalýyn qamtamasyz etýdegi jaýapkershiligin arttyrý jóninde usynys engizý qajettigin atap ótti.
«Kıberqylmyspen kúreste mekemearalyq úılestirýdi kúsheıtý, kıberqylmyspen kúres qyzmetin kadrlyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq kúsheıtý múmkindigin qarastyrý qajet. Jańa qaýip-qaterdi eskere otyryp, halyqtyń qarjylyq jáne sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrý jóninde keshendi baǵdarlamalyq qujat ázirleý, onyń ishinde mektep baǵdarlamasyna úzdik sheteldik praktıkaǵa uqsas «qarjylyq saýattylyq» pánin ázirlep, engizý kerek», dedi senator.
Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy jańartýǵa suranyp tur...
Elimizdegi aýyl eńbekkerleri paıdalanyp júrgen aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 76%-ynyń tozyǵy jetken. Normatıv boıynsha ár myń gektarǵa 5 traktor men 3 kombaınnyń qajettigin eskersek, qazirgi kezde egis alańdaryna 65 myń traktor, 43 myń kombaın jetispeı otyr. Al aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary jyl saıyn 4,5% ǵana jańarady. Olaı bolsa, tek jetispeıtin traktorlar men kombaındardyń ornyn toltyrý úshin 14-15 jyl kerek bolady.
Senator Álı Bektaev óziniń depýtattyq saýalynda aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń tozýy men tapshylyǵy týraly aıtty.
«Elimizde aýyl sharýashylyǵynyń qural-jabdyqtaryn óndiretin 10 zaýyt pen ózdiginen júretin tehnıkalar shyǵaratyn 8 kásiporyn bar. Ol kásiporyndar 2023 jyly 5 400 traktor, 1 000 kombaın, 17 000-nan astam tirkemeli qurylǵylardy shyǵardy. Iаǵnı, olar traktorlar men kombaındarǵa degen jyldyq qajettiliktiń 80%-n, al tirkemeli tehnıkalardyń 30%-ǵa jýyǵyn quraıdy. О́kinishke oraı, bizde shyǵarylatyn traktorlar men kombaındardyń Qazaqstandyq mazmuny 42-44% ǵana. Negizgi qosalqy bólshekter syrttan keledi. Sondyqtan da olardyń baǵasy óte qymbat. Taýar óndirýshiler ala almaıdy. Aýyl sharýashylyǵyna qajetti jeńil qurylǵylardyn, soqalar men kýltıvatorlardyń, dıskili tyrmalardyń, mal azyǵyn daıyndaıtyn mashınalar men mehanızmderdiń, pishen jınaǵyshtar men tuqym sepkishterdiń, kóshet otyrǵyzatyn jabdyqtardyń basym kópshiligi shetelden ákelinedi. Negizinen metaldan turatyn, qarapaıym ǵana osy tehnıkalardy nege ózimizde kóptep shyǵarýǵa bolmaıdy? Jalpy Qazaqstanda otandyq agrarlyq mashına jasaý salasyn damytýdyń baǵdarlamasy, bolmasa konsepsııasy bar ma?», dep surady Álı Bektaev.
Senator sonymen qatar jańa aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý úshin kádege jaratý alymynyń quny joǵary ekenin atap ótti. Bul sharýalardyń jańa tehnıkany satyp ala almaýyna jáne eskirgen traktorlar men kombaındardy paıdalanýyna jáne únemi jóndeýge májbúr bolýyna ákeledi.
«2024 jylǵy jaǵdaı boıynsha ýtıl alymynyń kólemi bir traktor úshin 370 000-nan 7 380 000 teńge, al bir kombaın úshin 1 600 000-nan 8 300 000 teńge aralyǵyn quraıdy. Ony tóleýge shamasy kelmegen orta jáne shaǵyn sharýashylyqtar jańa tehnıka alýdy qoıdy. Eski tehnıkamen egis egedi, eski kombaınmen astyq jınaıdy. Jaramsyz tehnıkany qosalqy bólshekke paıdalanady, al qalǵan qańqasyn metallolomǵa ótkizip kún kóredi. Tehnıkany alyp jatqan da, kádege jaratyp, joıyp jatqan da sharýalardyń ózderi. Sonda negizgi operator bolyp, qarjy jınap otyrǵan «Jasyl damý» mekemesiniń úlesi nede? Jalpy, aýylsharýashyly tehnıkalary úshin kádege jaratý alymyn alyp tastasa memleket utpasa utylmaıdy dep oılaımyz», dedi depýtat Álı Bektaev.
