Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
– Gúlsim Aldabergenqyzy, Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń mamandary sońǵy jyldary shet memleketterden qazaq tarıhyna qatysty qundy derekter jınaýmen aınalysyp júr. Ortalyq mamandarynyń Ulybrıtanııaǵa barǵan sapary týraly aıtyp berseńiz?
– Ortalyq mamandary «Arhıv – 2025» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda nátıjeli jumys atqaryp jatyr. Iаǵnı shet memleket qorlarynan halqymyzdyń ótken tarıhyna qatysty nebir qundy málimet taýyp, olardy saraptamadan ótkizip, ǵylymı aınalymǵa engizý isimen turaqty aınalysýda.
Al Ulybrıtanııaǵa saparymyz Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, Syrtqy ister mınıstrligi, sonymen qatar Ulybrıtanııadaǵy Qazaqstan elshiliginiń qoldaýymen júzege asty. Ortalyq mamandary áýeli Ulybrıtanııanyń ǵylymı mekemeleri: tarıhı derekti qujattarǵa baı kitaphanalar, zertteý ortalyqtary hám ulttyq arhıv mekemesi qatarly oryndarmen onlaın baılanys ornatyp, halqymyzdyń tarıhyna qatysty taqyryptardy tańdadyq. Maqsat-múddemizdi túsingen ulybrıtanııalyq mamandar barynsha qoldaý kórsetti. Atap aıtar bolsaq, Brıtanııa ulttyq arhıviniń halyqaralyq baılanys bóliminiń basshysy doktor Djýlett Desplat Qazaqstan tarıhyna qyzyǵýshylyq tanytyp, kóp kómektesti.
Biz aldymen 1838 jyly irgesi qalanǵan Ulybrıtanııanyń ulttyq arhıv mekemesine bardyq. Bul jerde 1000 jyldyq merzimdi derekter saqtaýly eken. Al qor tizbesine tirkelgen qujattar sany – 11 mıllıonnan astam. Munda eýropalyq etnostarmen qatar, arab, osman-túrik, parsy tilderindegi mańyzdy qujattar arhıv qorynyń qundy bóligin quraıdy eken.
– Elimiz tarıhyna qatysty qandaı qujat taptyńyzdar?
– Brıtanııa ulttyq arhıv qorynda búkil túrik áleminiń tarıhı tulǵasyna aınalǵan Alash arysy Mustafa Shoqaı týraly jazylǵan Anglııanyń Ortalyq Azııany zertteý qoǵamynyń baıanhatyn taptyq. Bul baıanhatta: «M.Shoqaıdyń qyzmeti musylman halqynyń sanasyn oıatýǵa baǵyttalǵan... Ol – barlyq kúsh-jigerin kúlli Túrkistandy biriktirýge arnaǵan tulǵa» degen málimet berilgen. Sondaı-aq atalǵan qazaq qaıratkeri haqynda pikir bildirgen fransýz ǵalymdary A.Bennıgsen men Sh.Lemerse-Kelkeje, taǵy basqalardyń estelik jazbasy bar eken. Olar Mustafa Shoqaıdy Ortalyq Azııanyń saıası ómirinde mańyzy zor tulǵa dep tanyp, Qoqan avtonomııasynyń negizin qalaýshy dep baǵa beripti.
Brıtanııa ulttyq arhıv qorynyń Syrtqy isterge qatysty bóliminde qazaq qaıratkeri M.Shoqaıǵa qatysty «FO248/1318 Correspondence: Turkestan – Turkey. Vol.44. Date 1920» degen atpen aǵylshyn tilinde saqtalǵan qujatty kezdestirdik. Bul qujatta 1919 jyly Túrkistan avtonomııasy taratylǵannan keıin Baký arqyly Tıflıs shaharyna (Tbılısı) taban tiregen M.Shoqaıdyń saıası-ǵylymı baspagerlik qyzmetine qatysty mańyzdy málimetti taptyq.
– Budan basqa qandaı derekter kezdesti?
– Budan basqa taǵy bir eleýli qujat – alǵashqy qazaq shyǵystanýshysy, aǵartýshy, qoǵam qaıratkeri Seráli Muńaıtbasuly Lapınge qatysty derek. Bul tulǵa týraly Brıtanııa ulttyq arhıv qoryndaǵy Áskerı operasııalar jáne áskerı barlaý basqarmasy bóliminde aǵylshyn tilinde «WO 106/61 «Anti– bolshevik – Shere Ali Mury Aitbas Lapian» («Bolshevıkterge qarsy – Seráli Muńaıtbasuly Lapın isi») atty arhıvtik qujat saqtalǵan.
Bul kisi Syr eliniń týmasy. Arab, parsy, taǵy basqa Shyǵys tilderin jetik meńgergen. 1917 jyldyń qazan aıyna deıin Tashkenttegi musylman uıymynyń basshysy qyzmetin atqaryp turyp, Qoqanda jarııalanǵan Túrkistan avtonomııasy kúshpen taratylǵannan keıingi taǵdyry da sıpattalady.
Bul tulǵa tuńǵysh ret Gýrı-Emır, Regıstan, Shahı-Zında keshenderi men Kókiltash medresesiniń kóne arhıtektýralyq eskertkishterdegi ejelgi arab-kýfı kalıgrafııasymen jazylǵan mátinderdi oqyp, olardy orysshaǵa aýdaryp, ǵylymı aınalymǵa engizgen. Osy kisiniń izdenisi arqasynda Regıstan ansamblindegi Sherı-Dor, Tıllıa-Karı medreselerin áıgili qazaq qaıratkeri Jalańtós bahadúrdiń saldyrǵany anyqtalyp otyr. Sonymen qatar Seráli Muńaıtbasuly «Shahnama», «Týhrat ál-Hanı» dastandarynyń parsy tilindegi baıyrǵy qoljazbalaryn taýyp, ǵylymı aınalymǵa qosqany taǵy bar.
– Sizder joǵarydaǵy derekterdiń tupnusqasyn emes kóshirmesin ákelgen bolarsyzdar. Aldaǵy ýaqyttaǵy josparlaryńyz qandaı?
– Aldaǵy kúnderi Brıtanııa ulttyq arhıv qorlarynan kóshirmeleri alynǵan tarıhı tulǵalarymyzǵa qatysty qundy qujattardy qazaqshaǵa aýdaryp, qolda bar derektermen baıyta otyryp, ǵylymı aınalymǵa engizýdi josparlap otyrmyz.
Áńgimelesken –
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
