Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Qujatta jýrnalısterdiń quqyǵyn qorǵaý tetigin jetildirý kózdeldi. Máselen, Ulybrıtanııa men AQSh-ta jýrnalıst materıalynyń eskirý merzimi bir jyldy quraıdy. Al bizde maqalanyń jarııalanǵanyna birneshe jyl ótse de, avtor qýdalaýǵa ushyrap ne sotta isi qaralyp jatady. Bul eldegi sóz bostandyǵyna, BAQ qyzmetkerleriniń jumysyna aıtarlyqtaı áser etedi.
Zań aıasynda BAQ materıaldaryna talap qoıý merzimi belgilendi. Medıaqoǵamdastyq jáne memlekettik organdarmen birlese birjyldyq norma bekitildi. Eskirý merzimi BUU, EQYU jáne EO sııaqty halyqaralyq uıymdardyń tájirıbesine saı qarastyryldy.
Sondaı-aq jaqynda BAQ-qa qatysty atyshýly oqıǵalar birkelki etıkalyq normalardyń joqtyǵyna baılanysty kúrdeli problemany kórsetti. Degenmen jýrnalısterge óz qyzmetinde basshylyqqa alatyn, memleketke qoıatyn talaptaryn aqtap, buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan materıaldarǵa synı kózqaraspen qaraýǵa kómektesetin naqty etıkalyq maqsattar men qaǵıdalar qajet. Osy oraıda jýrnalısterdiń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha táýelsiz qaýymdastyqtyń qurylýy týyndaǵan problemalardy jedel sheshýge jáne memleketpen birlesip jýrnalısterdiń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý tetikterin jedel ázirleýge múmkindik beredi.
Jýrnalısterdiń qyzmeti qoǵamdaǵy salamatty atmosferany damytýǵa jáne qaýipsiz aqparattyq keńistikti qalyptastyrýǵa yqpal etýge tıis. Búginde BAQ-tyń qoǵamdyq sanany qalyptastyryp qana qoımaı, saıası sheshimderge tikeleı yqpal etetinine kóbirek kýá bolýdamyz. Sondyqtan kásip ókilderine endi jaýapkershilik artyp otyr. Jýrnalıst, eń aldymen, onyń jumysy onyń «nany» ǵana emes, bul úlken qoǵamdyq mıssııa ekenin este ustaýy kerek. О́ıtkeni zamanaýı aqparattyq keńistik qoǵamdyq pikir úshin básekelestik orynǵa aınaldy. Al óz maqsattaryna jetý úshin kóptegen oıynshy manıpýlıasııa jáne jalǵan aqparat sııaqty ártúrli ádisterdi paıdalanady.
Qazirgi tańda ártúrli jeke maqsaty bar medıanaryqqa orasan zor ınvestısııa tartyldy. Keıingi jyldary otandyq sarapshylar medıakeńistikti qorǵaý qajet degen de máseleni kóterip júr. Bul maqsatqa jetýdiń bir joly – jergilikti óndiris kompanııalaryna qoldaý kórsetý.
Bul qoldaý otandyq BAQ-qa sapaly aqparattyq ónim shyǵarýǵa múmkindik beredi. Ári BAQ-tyń básekege qabilettiligin arttyrý máselesi ózekti kúıinde qalyp otyr. BAQ sýbektileriniń granttyq qarjylandyrý konkýrsyna qatysýy olarǵa fılm, telehıkaıa, baspa jáne onlaın ónimderdi shyǵarýǵa qajetti qarajatty alýǵa jaǵdaı týǵyzady. Jalpy, bul shara aqparattyq keńistikti otandyq kontentpen tolýyna yqpal etedi.
Sondaı-aq álemdegi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda memleket pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy ózara is-qımyl mehanızmin jańǵyrtýǵa erekshe mán berilip jatyr. Bul másele medıaındýstrııadaǵy ózgeristerge baılanysty ózektiligin arttyryp tur. Táýelsizdik jyldarynda tól medıakompanııalar aýdıtorııamen ózara árekettesý jáne tıimdi medıa-strategııalardy ázirleýde biraz tájirıbe jınaqtady. Bul aqparattyq keńistikti damytýǵa aıtarlyqtaı yqpal etedi.
Zańda qazirdiń ózinde BAQ saıasatynyń ashyqtyǵy men tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan granttyq qarjylandyrý tetigi qarastyrylǵan. Granttyq qarjylandyrýǵa kóshýdi 2025 jyldan bastap júzege asyrý kózdelip otyr. О́z kezeginde óńirlik deńgeıde memlekettik qoldaý qoldanystaǵy tetikter aıasynda saqtalady.
Granttyq qarjylandyrýdy iske asyrýdyń negizgi qaǵıdattary retinde granttardy bólýge memlekettiń qatysýyn qysqartý jáne barynsha ashyqtyqty qamtamasyz etý, onyń ishinde granttardy iske asyrý monıtorıngi tetigin engizý kiredi.
Granttyq qarjylandyrýdy júzege asyrý kezinde qoldanystaǵy tarıftik tásilden smetalyq ádiske kóshý usynylady. О́z kezeginde granttardy qysqamerzimdi (bir jyl nemese bir oqıǵa aıasynda) jáne uzaqmerzimdi (bir jyldan úsh jylǵa deıin, mysaly, tarıhı serıaldardy túsirý úshin) bólý tásili engiziledi. Sondaı-aq memlekettik tildegi mazmunǵa basymdyq berý usynylyp otyr.
Atap óterligi, qabyldanǵan zańda buqaralyq aqparat quraldary suraýlarynyń túrlerine (aýyzsha suraýlar, jazbasha ótinishter, resmı habarlamalardy túsindirýge suraý salý), olarǵa jaýap berý merzimine naqty gradasııa jasaldy. Ashyp aıtsaq, BAQ ókilderiniń jazbasha ótinishterine jaýap berý merzimi 7 jumys kúninen 5 jumys kúnine deıin qysqartyldy. Bul ózgerister óz kezeginde EQYU júrgizgen zań jobasyna júrgizilgen quqyqtyq taldaýda oń baǵalandy.
Búginde aqparattyq ortada ınternet-BAQ pen barlyq ınternet-resýrstardy ajyratý máselesi ótkir tur. Sondyqtan qujatta jelilik basylymdar men aqparattyq agenttikterdi «ınternet-basylymdar» dep biryńǵaı uǵymyna biriktirý qaraldy. Endi ınternet-basylymdar barlyq dástúrli BAQ sekildi mindetti túrde esepke qoıylady.
Qazirgi tańda telearnalardyń taratylymy spýtnıktik quraldarmen júzege asyrylady. Zań aıasynda otandyq teleradıo habarlaryn taratý operatorlaryn sýbsıdııalaý qarastyrylyp otyr. Sýbsıdııalaý birinshi kezekte otandyq operatorlardyń jabdyqtaryn satyp alý baǵasyn sheteldik jetkizýshilerge qaraǵanda anaǵurlym tıimdi etýge, sondaı-aq otandyq kontentti qoldaýdy júzege asyrýǵa, aqparattyq táýelsizdikti kúsheıtýge múmkindik beredi.
Jańa zań normalaryndaǵy bul bastamalardyń negizgi maqsaty – eldiń aqparattyq táýelsizdigin nyǵaıtýǵa, sondaı-aq BAQ-tyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa qajetti otandyq kontentti damytýdy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan.
Qaınar AHETOV,
Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi BAQ salasyndaǵy memlekettik saıasat departamentiniń dırektory
