Ary da, qoly da, júzi de taza basshy

Dúnıeden óterinen bir aı bu­ryn Máskeýge shaqyryp, ot­ba­synyń aldynda qoljazba-qujattaryn aldymyzǵa qoıa otyryp, my­nany aıtty: «Balam, men ómirimniń sońǵy 25 jylyn sózdikter jazýǵa arnadym. Biraq myna otyrǵan meniń balalarym onyń bir sózin de túsinbeıdi, analary orys bolǵan soń sonyń yrqynda ketip, qazaq tilin bilmeı, dástúr-saltynan beıhabar bolyp ósti. Men bolsam tań­nyń atysy, kúniń batysy el qamymen júr­dim, óte qıyn kezderde úkimetti basqar­dym... Urpaǵymdy solaı joǵaltyp aldym...ókinemin. Bul úshin halqymnyń aldyn­da basymdy ıip keshirim suraımyn. Son­dyqtan myna meniń jazǵan-syzǵanyma ıe bolǵaısyń...», dep sońǵy kezderi bas­tap jazǵan 20 bettik esteligin maǵan bere otyryp, baspada jatqan «Parsysha-qa­zaq­sha túsindirme sózdik», «Arab tekti qa­zaq esimderi» kitaptarynyń shyǵýyn qadaǵalaýymdy ótindi. Jáne kedergiler bolsa, qolushyn beretin azamattardyń esi­min atady. Olar: О́zbekáli Jánibekov, Manash Qozybaev, Ábdýalı Qaıdarov, Jarylqasyn Nusqabaev edi.

Mynadaı jaýapty isti alamyn dep oılamaǵan biz qobaljyńqyradyq. Ol túrimizden kórinip qalǵan bolýy kerek, aýyr naýqastan jaryǵy azaıa bastaǵan janaryn bizge toqtata qarap: «Balam, sen men úshin eshkimniń aldynda uıalmaısyń!» dedi. Asa bir tebirenispen, nyq aıtty. Bizge osy biraýyz sózdiń kúshi alapat áser etti, es jıdyrdy. Ol aıtty, biz sendik. Shyndyǵynda da solaı bolyp keledi. Otyz jyldaı arhıv qujattaryn qarap kelemiz, Ońdasynovtyń ústinen jazylǵan birde-bir aryz hatty ázirge keziktirgen joqpyz, qanshama áriptesimen, qyzmettes bolǵan adamdarmen sóılestik, túıirdeı de jaman sóz, teris pikir aıtylmady.

О́tken ǵasyrdyń basy qazaq halqy úshin aýyr bolǵanyn kózi qaraqty qazaqtyń bári biledi. Atam zamannan jaz jaılaýǵa, qys qystaýǵa kóship-qonyp, dala mádenıeti­niń zańymen ósip-órkendep jatqan halyqty bolshevıkter otyryqshylyqqa zor­lap ákelip, kúnkórisi, ata kásibi malynan aıyrdy. Malynan aıyrylǵan halyq janynan da aıryldy, ashtyqqa ushyrady, onyń sońyn ala «halyq jaýy» dep ulttyń tulǵalaryn joıdy. Osyndaı kezeńde áke men anadan birdeı aıyrylǵan bala Nurtas ashqursaq júrip baı ózbekterdiń baqshasyn sýǵaryp, aýlasyn tazalap, malyn baqty, joqtyqtyń taýqymetin barynsha kórip ósti. Biraq jasymady. Ol Ǵanı Muratbaev Tashkentte jetim balalarǵa arnap №14 mektep-ınternat ashypty degendi estı salysymen sonda kelip, oqýǵa qabyldandy. Qarny toıyp, kıimi bútindeldi. Bilim alýǵa bar yntasymen kirisip, qoǵamdyq jumystyń bel ortasynda júrdi.

Osy ınternatta este qalarlyqtaı qy­zyq bir oqıǵa bolypty. Ony birge oqy­ǵan dosy Bektas Shynarbaev bylaısha baıandaıdy: «...dırektorymyz Sá­dýa­­­qas Osmanov ıdeıasymen jáne barsha oqý­shy qaýymnyń qoldaýymen jas keńes úkimetiniń qurylys-quramyn oqýshylar arasynan quryp, onyń basshylaryn óz ishimizden, balalardan taǵaıyndap, oıyn oınadyq. Bul bizge – balalardyń memleket quramynyń qandaılyq bolatynyn tez sanamyzǵa sińirýge áseri ushan-teńiz boldy. Bir qyzyǵy, sol oıynda Halyq Komıssarlar keńesiniń tóraǵasy bolyp Nurtas saılandy. Sodan týra on alty jyl ótkennen keıin Nurtas shyn mánindegi Halyq Komıssarlar keńesiniń tóraǵasy bolyp shyǵa keldi. Bolashaqty boljaǵandaı bolǵan Sádýaqas Osmanov aǵaıdy Nurtas ekeýmiz keıinnen talaı eske alyp edik».

On alty jyldan keıin Halyq Komıs­sarlar keńesiniń tóraǵasy bolýy da óte bir qıyn kezge týra keldi. Naq osy qyzmette bolǵan qazaqtyń birtýar perzentteri Muhamedhafı Myrzaǵalıev, Nyǵmet Nurmaqov, Sáken Seıfýllın, Oraz Isaev, tórteýi de «halyq jaýy» dep atylyp ketken. Oılap qarasańyz qorqynyshty-aq, tirshilik degenniń tátti dámin endi tatyp, ómirge endi aralasyp jatqanda qandy kresloǵa baryp otyrý, júreginiń túgi bar adam bolmasa qıyn-aý!

Nurtas Ońdasynovty munyń aldynda Qazaqstan Kommýnıstik partııa­synyń birinshi hatshysy L.I.Mırzoıan «tá­ji­rıbem az» degenine qaramaı, respýb­lıkanyń eń úlken oblysy, qarama­ǵy­­na Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, ortaly­ǵy Semeı sanalatyn aımaqtyń atqarý komı­tetiniń tóraǵasy etip jibergen bo­latyn. Ol jaqta jarty jyl jumys is­tep, ólkeni aralap, jetistigi men kemshi­li­gin esepke alyp, jospar quryp otyr­ǵan shaqta tosynnan Almatyǵa, partııa­nyń Ortalyq komıtetine shaqyrtty. Ne bolǵanyn, ne bolaryn Nurtas túsinbe­di. Saıasattyń saǵat saıyn qubylyp, qoǵam­dy berekesizdik jaılaǵan tus emes pe? Keshe ǵana barsha respýblıkaǵa úkimin júrgizip, «Ortalyqtyń» aıtqanyn eki etpeı oryndap otyrǵan Mırzoıannyń ózin bir kúnde ornynan alyp, (tamyz aıynda «halyq jaýy» dep atyp tastady) birinshi hatshylyqqa A.N.Skvorsov­ty otyrǵyzǵan túsiniksizdeý tus bolatyn. Jańa basshy Ońdasynovty qabyldap, «erteńgi sessııada Sizdi Halyq Komıssarlar keńe­siniń tóraǵalyǵyna usynamyz, qarsy­lyq kórsetip júrme­ńiz...» degenine, «tájirıbem az...» deı bergende, «Siz par­tııa­nyń soldatysyz...» degen sóz aldynan taǵy shyǵyp, amalsyzdan kóngendeı bolǵan.

Taǵdyr degen pendesiniń peshenesine jazylyp qoıylady degen ras shyǵar da, qansha jerden «tájirıbem az» dep, qashqaqtaǵanmen partııa basshylary­nyń «tańdaýynan» qutyla almady. Man­sap qýǵan bireý bolsa qýana baryp, bıliktiń taǵyna qonjııa qalar edi. Biraq Nurtas qýana almady, onyń sebebi bireý emes, birneshe. Ras, tájirıbesi­niń joqtyǵy shyndyq. Buryn Orman sharýashylyǵy ­tehnıkýmyn bitirgen soń, Sý sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa tús­ti. Eki jyldan keıin oqýdy ýaqytsha toq­tata turýǵa májbúr boldy. О́ıtkeni aýylda jan saqtaı almaǵan ákesiniń ini­si Dúısen bes-alty bala-shaǵasymen kó­ship kelip, Tashkenttegi Nurtasty saǵa­lady. Bul kezde ol da Valentına Va­sı­levnaǵa úılenip, balaly bolǵan kezderi. Mine, bir áýletti asyraý úshin jumys isteý kerek boldy da, sodan Orta Azııadaǵy jumysshylardy joǵary oqý ornyna daıarlaıtyn fakýltetke muǵalim bolyp qyzmetke ornalasty. Odan keıin Qyzylorda sý sharýashylyǵynda eńbek etti, Semeıde atqarý komıtetiniń tór­aǵasy bolyp jarty-aq jyl otyrdy. Shynynda da bir respýblıkanyń Úkimetin basqarý úshin bul tájirıbe azdyq etetin edi. Túsinip tur. Bir eldiń ekonomıkasy, aýyl sharýashylyǵy, mal sharýashyly­ǵy, mádenıeti, ǵylymy, óneri, qysqasy, bá­­rin basqarý bir adamǵa, ózine tapsyryl­maq. Onyń ústine óziniń aldyndaǵy tórt arystyń taǵdyryn oılasa boıyn qor­qynysh bıleıtin, ol da et pen súıek­ten jaratylǵan jan emes pe? «Ne isteý kerek? Senemiz deıdi...». Osy bir «senim» degen de adamdy jipsiz baılap, qarsylyq bildirýge murshańdy keltirmeı qoıady eken», dep aqyrynda ishteı jigerlendi de, «nar táýekelmen», bar-joǵy 34 jasyn­da Nurtas Dándibaıuly Ońdasynov res­pýblıka Úkimetin basqarýǵa kirisken edi.

«Bilimdi el – bıik el» degendi Nur­tas Tashkenttegi Orman sharýashylyǵy teh­­nıkýmynda oqyp júrgende qazaq áde­bıe­tinen sabaq bergen ustazy Muhtar Áýe­zovten myń bir qaıtara estigen. «...Áýe­zov arqyly biz álem ádebıetiniń ne­­bir injý-marjanynan sýsyndap, ár eldiń tarıhymen, ádebıetimen, óneri­men tanystyq. Kóńilimizdiń kókjıegi keńeıdi. Ár sabaq saıyn ustazymyz, bi­lim, ǵylymsyz damý joq, basqa halyqtar­dan qalmaý úshin oqý kerek, izdený kerek degendi kún saıyn qaıtalaýdan ja­lyqpaıtyn», deıdi Nurtas Ońdasynov óz esteliginde. Mundaıda Abaı aıtpaýshy ma edi, «estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi, ózi de esti bolady», dep. Estiligi bolar, Ońdasynov bılik basyna kelgen kúnnen bastap bilim, ǵylym, óner, mádenıet salasyn órkendetýdi birden qolǵa aldy.

Áýeli saýatty bolmaı órkendeýi­miz qıyn deı otyryp, aqyrynda sonaý ­jıyrmasynshy jyldan úzdik-sozdyq jú­rip kele jatqan «eldegi saýatsyzdyqty joıý» máselesine núkte qoıyp, Úkimet qaýlysymen jalpyǵa mindetti oqý júıe­si engizilip, balalardyń bári oqýǵa tartyldy. 1939 jyly júrgizilgen halyq sanaǵy boıynsha, Qazaqstan halqynyń 76,3 paıyzy saýatty bolyp, buryn Odaq boıynsha sońynda júretin Qazaqstan saýattylyǵy jaǵynan 5-orynǵa kóterildi. Oılanyp qarasaq, osy paıyzdardyń artynda qanshama eńbek, uıymdasty­rý jumystary tur deseńizshi. Nurtas ­Oń­dasynov tek ustazy Muhtar Áýezovtiń ǵana emes, jalpy alashtyqtardyń asyl armanyn is júzine asyrǵan birden-bir basshy. Taǵy da qandaı kezde iske asyrdy deseńizshi, nemis-fashısterimen ­so­­­ǵys jyldarynda. Er-azamattar soǵysqa ­ke­­t­ip, bar aýyrtpalyq elde qalǵan qart­tar men áıelderge, balalarǵa túsken kez­de, maıdanǵa oq-dári, jyly kıim, azyq-túlik jiberip otyrý solardyń moınyn­da boldy. «Bári maıdan úshin, bári jeńis úshin!» dep, jan berip, jana alysqan shaq týdy. Túptiń túbinde ádildiktiń jeńetinine, nemis-fashısteriniń tize búge­tinine Úkimet basshysy Nurtas Ońda­synov jurtty da sendirip, ózi de se­nip, kópti eńbekke ju­myldyra bildi. Basshylyqty jyly kabınette otyryp emes, eldi aralap, qasyna eki kómekshisin alyp, mórin qaltasyna salyp, týyndaǵan máseleni ornynda sheship otyrǵan. Muny kýágerler ańyzdaı etip aıtady.

«Adam ózine suraq qoıýdy toqtatqan jerde ómirdiń damýy da toqtaıdy» deıdi danyshpandar. Ásirese bul el basqar­ǵan basshylarǵa tikeleı aıtylsa kerek. Bir­de bizge Nurtas Dándibaıulynyń: «balam, men Úkimet basyna kelgen kúnnen bas­tap, basym jastyqqa tıgende halqym­nyń jaǵdaıyn qalaı jaqsartsam eken, qalaı ǵylymdy, bilimdi, mádenıetti elge aınaldyrsam eken dep jatyp, osy oımen ornymnan turatynmyn. Osy suraqtardy ózime únemi qoıýmen, soǵan jaýap izdeýmen óttim...» degeni bar edi. Búginde bizder bul suraqtardyń jaýabyn onyń ómir jolynan, respýblıkada atqarylǵan qadaý-qadaý kúrdeli qurylystar men óner, mádenıet oshaqtarynyń ashylýy­nan tabamyz, Qazaqstannyń 1938 ben 1951 jyl aralyǵynda jazylǵan tarıh­ bet­terinen, arhıv qujattaryndaǵy «Halyq­ Komıssarlar keńesiniń tór­aǵa­sy ­N.Oń­da­synov», 1946 jyldan ataýy­ ózgergen­men máni qalǵan «Qazaq KSR Mınıstr­ler keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynov» dep qol qoıǵan qaýly-qarar­lar men sheshimderden kóremiz.

Bul qaıdan shyqqan batyldyq, bul qan­daı batyrlyq? Keńester odaǵy bola ma, bolmaı ma dep, maıdanda jaýyn­gerlerimiz jan berip, jan alysyp jat­qanda Ońdasynov basqarǵan Úkimettiń respýblıka ishinde atqarǵan san-sala­ly sharýalary bizdi tań qaldyrady. Ustazy Áýezovtiń: « ...is basynda júrgen azamattardyń, sol zamandardan belgi bolyp qalmaýy uıat. Qoldan is keletin zamanda eldiń bir tilegin oryndaı almaý – uıat is» degenin jadynda saqtap qalǵan Nurtas, el bıligi qolyna tıgen kúnnen bastap el seniminen shyǵyp, uıat­qa qalmaýdy ǵana oılaǵandaı kórinedi. Gazetten bir ǵana maqalasyn oqyp, ta­nyp, Jezqazǵan dalasynda ekspedı­sııada jatqan Qanysh Sátbaevty, «Alash» partııasynyń múshesisiń» dep qa­shan alyp keter eken» dep, kúpti kó­ńilde otyrǵan jas geologti Máskeýge shaqyrtyp, Qazaqstannyń ókilettiliginde kezdesip, pikirlesip, aqyrynda KSRO ǴA prezıdenti V.Komorovpen tanystyrady. Ońdasynov akademıkke «Qazaqstan­nyń jeke Ǵylym akademııasynyń bolǵa­nyn qalaımyz, kómektesińiz...» degeni­ne, mysqylmen: «ashaıyq, ony kim basqara­dy, prezıdentikke kimdi qoımaqsyń?» deı­di. Sonda Nurtas Ońdasynov aspaı-saspaı, birden «Qazaqstannyń bolashaq Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Sátbaev, Tom ýnıversıtetin bitirgen, geologııa salasynda zertteý eńbekteri jeterlik...» dep tanystyrady. Mańdaıy jarqyrap, buıra shashtary tolqyndanyp jatqan, kelisti kelgen jas jigitke qarap, oılanyp otyryp, «onda áýeli Ǵylym akademııa­syna korrespondent-múshe eteıik...» deıdi. О́z esteliginde osy sátti eske alǵan Ońdasynov: «ornymnan tura salyp Qanyshty qushaqtap, quttyqtaı berippin» deıdi.

Sodan soǵys jyldarynyń ózinde Úkimettiń qoldaýymen 16 ǵylymı-zertteý ınstıtýty uıymdastyrylyp, nátı­je­sinde, 1946 jyly respýblıkadan tuń­ǵysh Ǵylym akademııasy qurylyp, onyń prezıdenttigine Qanysh Sátbaev saılanady. Bul qazaq halqynyń ǵylym men bilimge degen umtylysyn kórsetetin tarıhı oqıǵa bolyp edi. Naq Nurtas Ońdasynovtyń qoldaýymen, qajet bol­ǵan jerinde talap etýimen dál sol soǵys jyldarynda Qazaq memlekettik kon­servatorııasy, Shet tilder ınstıtýty, odaq boıynsha dara oqý orny – Qyzdar peda­gogıka ınstıtýty, Dene tárbıesi ­ınstıtýty, ­jabylyp qalyp ózi Stalın­ge kirip júrip ashtyrǵan Shymkent tehnologııa ınstıtýty, Qaraǵandy medısına ınstıtýty jáne oblystar­dan eki jyldyq muǵalimder ınstıtýttary ashyldy. Jastardyń joǵary oqý oryn­dary men tehnıkým, ýchılıshelerge oqý­ǵa túsý yntasy ósti. Qazaqstanda 1941 jyly joǵary oqý oryndarynyń sany 20-ǵa jetip, olarda 10,5 myń stýdent oqydy. Burynǵy kóshpeli qazaqtyń balalary az ýaqyttyń ishinde ana tilin­de: ınjener, qurylysshy, geolog, muǵa­lim, dáriger sekildi mamandyqtardy meń­gerip, halyq sharýashylyǵynyń ár salasyna attandy. Belgili tarıhshy Talas Omarbekovtiń: «Bizdiń qazaq bolyp qalýymyz Ońdasynovtaı tulǵalardyń arqasy» deýine qosylmasqa amalyńyz joq. Keshe ǵana «ultshylsyńdar», «alash­syńdar» dep talaıdy atyp jiber­gen otarshyldardyń óktemdiginen qo­ryq­paı, soǵys jyldarynyń ózinde respýb­lıkanyń ǵylym, bilim, mádenıetin, aqy­ryn-aqyryn kóterip jatqan Nurtas Ońdasynovty «naǵyz basshy, ulttyń janashyr tulǵasy» dep qalaı aıtpaısyz, moıyndamaısyz. Alashtyqtardyń armanyn oryndaǵan batyr basshy dep aıtsaq ta artyq bolmas.

N.Ońdasynov soǵys bastalǵan kezde «Lenfılm» men «Mosfılmniń» О́zbekstanǵa evakýasııamen ketip bara jat­qanyn estip, olarǵa ózi habarlasyp: «bar jaǵdaılaryńyzdy jasaımyz, Qazaqstanǵa kelińizder» dep shaqyryp alady. Úkimet tarapynan kıno túsirý ala­ńy, baspana, jalaqy, azyq-túlikpen qam­tamasyz etedi. Tórt jyldyń ishinde 30 fılm túsiriledi. Olar: «Ivan Groznyı», «Bizdiń qalanyń jigiti», «Raıkom sekretary», qazaq ómirin sýretteıtin «Abaı ánderi», «Qazaqsha konsert», «Alyp jaı­ly án» fılmderi. Búkilodaqtyq kıne­matografıster ınstıtýtynyń Alma­tyda bolýynyń nátıjesinde 1944 jyly tuńǵysh «Qazaqfılm» kınostýdııasy qu­ryldy. Osy kezeńnen bastap qazaq kıno óneriniń shyn tarıhy bastaldy desek­ bolady. Bul faktini anyqtaıtyn ­arhıv qujattary bizdiń qolymyzda jeter­lik, árıne.

Ońdasynovpen qyzmettes bolǵandar onyń myna bir qasıetin jıi aıtady. Ol issaparmen barǵan jerinen ónerli, án aıtatyn, dombyra tartatyn jastardy, al el tarıhynan, shejireden habary bar qartty izdep, surastyryp otyrady eken. Sol ádetimen Qostanaıdyń Shóptikól aýlynda tereze aldynda saz balshyqtan salynǵan qoı men eshki, jylqy músinin kórip qalady da, kim salǵanyn surastyrsa, at baǵýshy bala Hakimjan bolyp shyǵady. Birden ony Almatyǵa shaqyrtyp, oqýǵa ornalasqansha úıinde turǵyzyp, sosyn Almatynyń kórkemsýret ýchılıshesine ornalastyrady. Ony bitirgen soń Har­kovtiń kórkemsýret ınstıtýtyna joldamamen jiberip, «Hakimjan Naýryz­baev» degen qazaqtyń tuńǵysh músinshisin tárbıelep shyǵardy. Sondyqtan da Naý­ryz­baevtyń «Qaıratker basshy Ońda­synov bolmaǵanda, músinshi Naýryz­baev ta bolmas edi», degeni shyndyq.

Otyz jyldan asa Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń bıliginde bolǵan D.A.Qonaev­ty úlken saıasatqa ákelýi de osy oqı­ǵa­­ǵa uqsas. Lenınogorǵa issaparmen bar­ǵan­­da jas, bilimdi, túr-turpaty kelisti ­D.Qo­naevty kórip, aqyrynda ózine ón­diris­ti basqaratyn orynbasarlyqqa, sol kez­degi birinshi hatshy N.A.Skvorsovqa aıtyp otyryp, shaqyrtyp alady. Ol sodan Ońdasynovtyń 10 jyl orynbasary boldy. Qonaevtyń: «men usaq-túıek shar­ýadan memlekettik mańyzy bar máseleni ekshep alýdy sol kezde úırendim», deýi N.Ońdasynovtyń tálim alarlyqtaı kemel basshy bolǵanyn dáleldep tursa kerek. Soǵys jyldarynda, ásirese tústi metallýrgııa joǵary qarqynmen damydy. Shymkent zaýytynyń qorǵasy­ny odaqtaǵy eń tańdaýly dep tanylyp, Balqash mys qorytý, Lenınogor, Zyrıa­nov polımetall zaýyttary jumysyn bu­rynǵydan da jandandyrdy. Shymkent qorǵasyn, Ashysaı, Qońyrat kenish­teri, Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty, Tekeli ­polımetall, Jezqazǵan mys bal­qytý kombınaty, Qarsaqpaı, Ertis mys balqytý zaýyttary biri ulǵaıtylyp, biri jańadan salyndy. Soǵys ýaqytynyń ­talaby solaı boldy.

Búgingi álemge aty máshhúr qara metallýrgııa zaýytynyń irgesi sol kezde qalanyp, qasynan qala turǵyzylyp oǵan «Temirtaý» degen ataýdy bergen Úkimet basshysy Nurtas Ońdasynov ekenin qazir bireý bilse, bireý bilmeıdi. Myna bir oqıǵany da ol kisiniń ózinen estip edik: «...metall qorytatyn zaýytty salýyn saldyq, biraq onda jumys isteıtin qazaq jastary múldem bolmady. Sodan, eki myń qazaqtyń jas jigitterin respýb­lıka boıynsha jınap, komsomoldyq joldamamen Donbas pen Kýzbasqa oqýǵa jiberdik. Olar metall qorytýdyń qyry men syryn úırenip, Temirtaýǵa kelip eńbekke aralasty. Qyzyq bolǵanda eki-úsh jyldan keıin olardyń aldy týǵan aýyldaryna kete bastady. Úkimet aldynda «Nege?» degen suraq týdy. О́mir zańy emes pe, sóıtsek olar otbasyn quryp, urpaq súıgisi keledi eken. Sodan res­pýblıka boıynsha uran kóterip, ishin­de muǵalim, dárigeri, qurylysshysy bar ­500 qyz-kelinshekti komsomoldyq jolda­mamen Temirtaýǵa jiberdik. Jaǵdaılaryn jasadyq. Keshikpeı jas otaý qurǵan­dar kóbeıip, metallýrgter qalasynyń jańa urpaǵy ósip-jetilip, Temirtaýdyń irgesi myǵymdala tústi...».

Taǵy da soǵys jyldarynda bir ǵana evakýasııamen kelgen 142 zaýyt pen fab­­­rıkanyń, asa qupııaly oq-dári shy­ǵa­­ratyn 9 zaýyttyń kóship kelýi, olar­dyń sońynda 100-den asa jumysshy-mamandary bar, jıyrmadan asa joǵary oqý oryndary, teatrlar, jetim bala­lar men qarttar úıi... buǵan qosa depor­tasııaǵa ushyraǵan: sheshen-ıngýshtar, qarashaılar, balqarlar, nemister men polıaktar... jaraly soldattardy qosatyn bolsaq, bas-aıaǵy Qazaqstanǵa eki mıllıonnan asa adam kelipti. Zaýyttardy ornalastyrý, jumysshylaryn baspanamen, azyq-túlikpen qamtamasyz etý... bárin oıdaǵydaı sheshý el Úkimetiniń moınynda boldy. Buǵan taǵy tyldaǵy eńbekti uıymdastyryp, maıdandy azyq-túlikpen, jyly kıimmen qamtamasyz etýdi qosyńyz... Másele myń. Ony sheshýge kúsh-qaıratyń jete me? Synalar tus. Qandaı kúrdeli ýaqyt. Sondyq­tan bolar Ońdasynov: «balam, biz so­ǵys kezinde táýligine 25 saǵat jumys iste­dik, kabı­net­te qondyq, úıge tek kıim aýystyrý úshin ǵana baratynbyz...», ­dep aıtqan edi.

El birligin, tutastyǵyn saqtaý­da Nurtas Ońdasynov eńbegi eren. Basqa­lar qoldaryndaǵy bıligimen basqar­sa, Ońdasynov – boıyndaǵy parasaty­men basqarǵan basshy. Ol eń áýeli ózine, sosyn halqyna barynsha adal bolǵan na­ǵyz basshy. Nurtas Ońdasynov, birinshi­den, «qandaı qıyn kezderde el basqarsam da eshkimniń jany men qany moınymda joq – arym taza», ekinshiden, «eshkim­nen eshqashan para alǵan emespin – qolym taza», úshinshiden, «eshqashan eshkimniń rýyn, júzin suraǵan emespin – júzim taza», dep, óz ustanymy men qoǵamdaǵy or­nyna baǵa berip ketken birtýar tulǵa.

Gúlsim ORAZALYQYZY,

ońdasynovtanýshy, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty