El ishi qashan da óner kenishi. Qazaqtyń dál ózindeı qarapaıym qara óleńiniń bir qyzyǵy, alǵashqy eki joly ártúrli maǵynada bolyp keledi de, úshinshi joly maǵyna oshaǵy, tórtinshi joly ony bekitýshi. Máselen, «Endeshe buıda qalar, buıda qalar, saýdyrap sary súıek oıda qalar» degende eki joldyń naqty qaı tusta toqaılasqanyn tabý qıyn. Kóshpeli jurttyń ár sózi astarǵa, fılosofııalyq órnekterge baı. Halyq áni «Arman-aı» áninde:
«Oılap tursam dúnıe sholaq eken,
Adamdar bir-birine qonaq eken», –
degen qos tarmaq týraly qabat-qabat túsindirme jasaýǵa bolary anyq. Dúnıe nege sholaq, nege bútin emes? Bul týraly Shal aqyn búı deıdi:
«Dúnıe degen sholaq depti,
Jan denege qonaq depti.
Aqıret degen bir kıim,
Alyp qaıtaryń sol-aq depti.
Dúnıe degen osy,
Eshkimniń emes dosy.
Bolar edi dosy,
Aýmasa eger qosy».
Dúnıeniń sholaqtyǵy sol, onyń kelesi qosy aqyrette eken. Bul dúnıe qysqa qustyń tumsyǵyndaı ǵana eken. Al «adamdar bir-birine qonaq eken» degen tereń maǵynaly tarmaqty, tipti Shekspırden, árisi Danteden keziktirgenimiz joq. Osyndaıda qazaq bolyp týǵanyńa qýanasyń. Táýbe etip, baı tarıhyńa súńgı bergiń keledi. Sebebi osy tarmaqtarda biz izdegen qundylyqtyń bári bar. Adammen adamnyń zańdy baýyrlastyǵy, dostyǵy, armanynyń ortaq shaǵylysy bar. Abaı hákim ne deýshi edi? «Adam balasyna adam balasynyń bári – dos. Ne úshin deseń, dúnıede júrgende týysyń, ósýiń, toıýyń, ashyǵýyń, qaıǵyń, qazań, dene bitimiń, shyqqan jeriń, barmaq jeriń – bári birdeı, aqyretke qaraı ólýiń, kórge kirýiń, shirýiń, kórden mahsharda suralýyń – bári birdeı, eki dúnıeniń qaıǵysyna, pálesine qaýpiń, eki dúnıeniń jaqsylyǵyna rahatyń – bári birdeı eken» Iá, osy fılosofııanyń bári «adamdar bir-birine qonaq eken» degen jalǵyz jol tarmaqqa syıyp tur.
Qazaq halyq ánderiniń artyq tusy – qazaqy jannyń ińkárligine, tereń ańsaryna qurylýynda. Jalǵyz ǵana án jurtymyzdyń ulaǵatty bitim-bolmysyn aıshyqtap turǵandaı. Baqsaq, qaıbir halyq ánindegi kúrsiný de, muńaıý da, shattaný da shuńǵyma gýmanızmmen tynystap tur.
Altyn bý aına kóldiń
betin jabar,
Aq sáýle kókten tónip
marjan taǵar.
Osy eki tarmaqtaǵy sózben salynǵan sýret arqyly kózdi jumyp, kóńildi ashyp, uzaq qııalǵa enýge bolady. Muny tek qazaq qana túsinedi, qazaq qana názik janymen uǵyna alady. Ulttyq ánderdiń ahlaq-ádebi, ıman tarazysy kisiniń júregine jas úıiredi, júrek talshyǵyn elitedi. Shirkin-aı, «naǵyz qazaq bolý qıyn, biraq ol baqyt!» degendi aıtqan aǵalar qandaı dana edi!
Basasyń aıaǵyńdy yrǵań-yrǵań,
Syldyrap shashbaýyń men
altyn syrǵań.
Jaı júrip, shattanasyń
áserlenip,
Ásemsiń júırik attaı
moınyn burǵan.
«Gaýhartas» – qazaq qyzynyń biregeı avtoportretin jasap shyqqan erekshe sıqyrly án. Dúnıedegi barlyq ıba-ádep pen uıańdyqty boıyna jıǵan ar saqshysy, uıat marshyna uqsaǵan qazaq arýynyń bıpaz bolmysy ánniń ár tusynan menmundalaıdy. О́ner qudireti degen osy bolar, sirá.
Qazaqtyń halyq ánderi – tárbıe kózi, adamgershilik negizi. Jahandaný dáýirinde ártúrli keseldi shań-tozań juqtyrǵan ár jan osy bir tuma aıdynǵa jıi-jıi súńgip jańbyrmen jýǵan jemisteı tazaryp tursa artyq emes.
