Sý aıdyndarynyń eń irileri – Kaspıı, Aral teńizderi, Balqash, Alakól, Zaısan kólderi, Qapshaǵaı, Bógen, Buqtyrma sý qoımalary, Jaıyq, Ertis, Esil, Syrdarııa, Tobyl, Nura ózenderi. Kaspııde dúnıejúzindegi bekire balyqtarynyń 80%-y shoǵyrlanǵan.
Veterınarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń qazirgi júıesi balyqtar men basqa da sý janýarlarynyń epızootııasynyń erekshelikterin, sonyń ishinde olardyń aýrýyn dıagnostıkalaýdy, aldyn alýdy jáne emdeýdi tolyq qamtymaıtynyn atap ótken jón. Mysaly, bıyl mamyrda belgili bolǵandaı, Astana qalasynda 100-den asa óndiristik oryn sanıtarlyq qadaǵalaýdan ótpegen ónimderdi saýdaǵa salypty. Keıbir zerthanalarda zertteý jumystary durys júrgizilmegen. Saýda oryndaryna túsken balyqtar aýdandyq zerthanalarda tekserilmeıdi, sebebi aýlanǵan balyq ol jerge jetpeıdi, al jete qalǵannyń ózinde tekseretin maman da joq.
Balyqtarda balańqurt kezinde tirshilik etetin keıbir parazıtter adam aǵzasyna nemese etqorekti janýarǵa túsip, aýrý týdyrýy múmkin. Respýblıkalyq veterınarlyq zerthananyń ıhtıoparazıtarlyq jáne ǵylymı ekspedısııalardyń zertteýimen elimizde adam men etqorektilerge qaýipti 13 ınvazııalyq aýrý anyqtalǵan. Olar – opıstorhoz, metorhoz, anızakıdoz, kontrasekoz, porrosekoz, eýstrongılıdoz, apofalloz, gnatostomoz, ehınohazmoz, metagonımoz, dıoktofımoz, dıfıllobotrıoz, psevdamfıstomoz.
Kaspıı teńizinde jáne Jaıyq, Qıǵash ózenderinde parazıttiń 28 túrimen zalaldanǵan balyqtar anyqtaldy. Tekserý barysynda balyqtardyń ishinde adam men etqorektilerdiń densaýlyǵyna óte qaýipti anızakıs, porrosekým, kontrasekým, eýstrongılıdes jáne opıstorhıs balańqurttarymen zaqymdanǵan balyqtar bary dáleldendi. Anızakıdozdar (anızakıs, porrosekým, kontrasekým) qozdyrǵyshynyń balańqurttary kaspıılik, dolgındik pen úlken kózdi maıshabaq, berish, kókserke, aqmarqa, qylyshta, jaıynda, teńiz kókserkesinde, parsy jáne orys bekiresinde, shoqyr, taban, balpan, qarakóz, shabaq, tikendi balyq, aınakóz, kóktyran, kýtým jáne alabuǵada tabyldy. Anızakıdoz Kaspııde ǵana tabylyp turǵan joq, shetelderden keletin balyqtarda da jıi kezdesip jatady.
Ǵylymı ekspedısııalardyń dereginde eýstrongılıdoz qozdyrǵyshy – Jaıyq, Qıǵash, Marqakól, Balqashta, anızakıdoz – Jaıyq, Qıǵash, Buqtyrma sý qoımasynda, kontrasekoz – Aral, Syrdarııa, Buqtyrma sý qoımasynda, Ile, Shý, Talas, Balqash, Alakól, Bılikólde, porrosekoz – Jaıyq, Syrdarııada, gnatostomoz – Aralda, dıoktofımoz – Syrdarııa jáne Aralda, apofalloz, metagonımoz, psevdamfıstomoz, ehınohazmoz, dıfıllobotrıoz qozdyrǵyshtary Kaspııde tirkelgeni baıandalǵan.
Bizde opıstorhozdyń birneshe tabıǵı oshaǵy qalyptasqan. Ertis ózeniniń alqaby gelmıntozdyń iri ordasy eken. Tabıǵı oshaq sanatyna Qaraǵandy sý qoımasynan bastap, Qorǵaljyn kólderine deıin sozylyp jatqan Nura ózeni, oǵan qosylatyn Sholaq, Kóktal, Shalqar, Eseı, Jánibek-Shalqar, Sultangeldi, Birtaban sııaqty kólder jatady. Sondaı-aq Shiderti, Sileti, Yrǵyz, Torǵaı, Sarysý ózenderi men kóktemde sýy qosylatyn kólderde, Qulanótpes, Esil ózenderinde, Shyǵanaq-Shiderti alabyndaǵy kólderde, Torǵaı-Shalqarteńiz alabyndaǵy, Yrǵyz, Uly-Jylanshyq, Qabyrǵa-Torǵaı alabyndaǵy ózenderinde, Sary-Qopa-Tobyl alabyndaǵy kólinde, Qarasól kólinde, Baıqońyr, Oıyl, Qamysaqty ózenderinde opıstorhozdyń tabıǵı oshaqtary anyqtalǵan.
Osy aýrýlardyń adamdar arasynda taralýyna sebepshi bolyp otyrǵan tómendegi máselelerge toqtalaıyq. Birinshiden, arnaýly satý oryndarynan basqa jerlerde (bazarlardyń jáne dúkenderdiń janynda, kóshelerde) zerthanadan ótpegen balyqtar jıi satylady. Ekinshiden, satylymdaǵy balyq qandaı sý qoımalarynan aýlanǵany belgisiz, óıtkeni kóbine qoldarynda veterınarlyq qujat bolmaıdy. Úshinshiden, bazardaǵy zerthanalardyń kópshiligi jekemenshik qolda, sondyqtan balyqtardy zertteý jumystarynyń sapasyn qadaǵalaý qıyndyq týdyrady. Tórtinshiden, balyq óńdeýmen aınalysatyn adamdar aldyn alý sharalaryn saqtaýǵa tıisti, onyń ishinde shıki balyqtyń tartylǵan etiniń jáne balyqtyń shıki ónimderiniń dámin tatýǵa bolmaıdy, ýaqytynda qaldyqtardy zalalsyzdandyrý kerek. Besinshiden, balyqtyń qaldyǵyn kólge jáne qoqys tógetin jerge tastaýǵa, shıki balyq pen qaldyqtaryn úı janýarlaryna berýge bolmaıdy.
Jalpy, qaýipsizdik jáne sanıtarlyq normalardyń talaptaryna sáıkes zerthananyń zertteý nátıjesinde adam densaýlyǵyna jáne etqorektilerge qaýipti tiri balańqurttary (metaserkarııleri) anyqtalsa, balyq pen óńdelgen ónimderin satýǵa tyıym salynady. Mundaı ónimder «shartty jaramdy» nemese «jaramsyz» sanatyna aýystyrylady. «Shartty jaramdy» balyqty tuzdaý, tońazytý, ystaý nemese konservileý jolymen óńdeýden ótkizgennen keıin ǵana qoldanýǵa bolady.
Tuzdaý kezinde balyq etinde tuzdyń massalyq bóligin 14%-ǵa jetkize otyryp (ıaǵnı 1 kg balyq salmaǵyna 140 gramm tuz, tuzdaýdyń birinshi kúninen bastap +1, +2ºS temperatýrada), tuzdyqtyń tyǵyzdyǵy 1,20 bolýy kerek. 10, 25 sm-ge deıingi usaq balyqtardy – 21, al 25 sm-den joǵary iri balyqtardy 40 táýlik tuzdyqta ustaý qajet.
Sádibek TOQPAN,
veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty
