«Úlken dýlyǵa» sanatyna enip otyrǵan eń mártebeli tórt jarystyń biri sanalatyn – «Ýımbldonnyń» 147 jyldyq tarıhy bar. Bul týrnırdiń tusaýy sonaý 1877 jyly kesildi. Tuńǵysh chempıonnyń esimi – Spenser Gor. 22 úmitkerdiń qatysýymen ótken dodanyń aqtyq synynda ol Ýılıams Marshaldy 6:1, 6:2, 6:4 esebimen utyp, bas júldeni oljalady. Gor kelesi jyly da fınalǵa shyqqan edi. Biraq sheshýshi básekede Frenk Hedeýge ese jiberdi. Bul tennısshilerdiń barlyǵy da – Ulybrıtanııadan.
HIH ǵasyrda Londonda eń nátıjeli óner kórsetken oıynshy – Ýılıam Renshoý. Laýn-tennıs qaýymdastyǵynyń tuńǵysh prezıdenti 1881-1889 jyldar aralyǵynda jeti ret jeńimpaz atandy. Odan keıin aǵaıyndy Dohertılerdiń dáýiri júrdi. Otbasynyń tuńǵyshy – Redjınald tórt týrnırde (1897-1900) top jarsa, onyń inisi – Loýrenstiń bes márte (1902-1906) mereıi ústem boldy. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Born Borgtyń baq juldyzy jarqyraı jandy. Shvesııanyń maqtanyshy 1976-1980 jyldary qatarynan bes básekede shashasyna shań juqtyrmady. О́tken ǵasyrdyń sońynda Pıt Samprastyń dańqy dúrkiredi. AQSh-ta týyp-ósken grek jigiti jeti birdeı jarystyń bas júldesin qanjyǵasyna baılady.
Jańa HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan tusta Rodjer Federerdiń «aty» alysqa shapty. Shveısarııadan kelgen dúldúldiń ekpinine 2003-2007, 2009, 2012, 2017 jyldary eshkim shydamady. Federer barlyǵy 8 ret dara shyqty. Shamamen sol ýaqytta Novak Djokovıch te tórtkúl dúnıe jankúıerlerin teńdessiz ónerimen tamsandyrdy. Serbııanyń sańlaǵy 2011, 2014, 2015, 2019-2022 jyldary ótken jeti jarysta aldyna jan salmady. О́zderińiz baıqaǵandaı, sońǵy 20 jylda ótken dúbirli dodalardyń 15-inde joǵaryda esimi atalǵan qos tarlanǵa teń keler eshkim tabylmady. Dańqy dúrkirep turǵan Federer men Djokovıchti sol kezderi tuǵyrdan taıdyrýǵa úsh tennısshiniń ǵana shama-sharqy jetti. Olar – ıspanııalyq Rafael Nadal men Karlos Alkaras jáne ulybrıtanııalyq Endı Marreı. Nadal 2008 ben 2010 jyldary teńdessiz dep tanylsa, 2013 pen 2016 jyldary Marreıdiń mereıi ústem boldy. Al byltyrǵy maýsymda Alkaras atoı saldy. Atalǵan jarysta 20 jastaǵy jalyndy jas fınalda ataǵy alysqa jaıylǵan 36 jastaǵy Djokovıchti jolynan yǵystyryp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Sol týrnırde Qazaqstannyń tennısshileri arasynan eń jaqsy nátıjege Aleksandr Býblık qol jetkizdi. Otandasymyz AQSh-tyń qos ókili – Makkenzı Makdonald pen Djefrı-Djon Výlf jáne germanııalyq Maksımılıan Martererdi utty. Biraq tórtinshi kezeńde Býblık reseılik Andreı Rýblevtiń osal tusyn taba almady.
Áıelder arasyndaǵy týrnır 1884 jyldan beri uıymdastyrylyp keledi. Alǵashqy eki jarysty jergilikti oıynshy Mod Ýotson utty. Odan keıin ulybrıtanııalyq Blansh Bınglı-Hılıard – 6 (1886, 1889, 1894, 1897, 1899, 1900), Sharlota Kýper – 5 (1895, 1896, 1898, 1901, 1908), Doroteıa Lambert-Chambers – 7 (1903, 1904, 1906, 1910, 1911, 1913, 1914), fransııalyq Sıýzann Lenglen – 5 (1919-1923, 1925), amerıkalyq Helen Ýıllz-Mýdı – 8 retten (1927-30, 1932-33, 1935, 1938) teńdessiz dep tanyldy. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jáne jetpisinshi jyldary Bıllı Djın Kıngtiń qarqynyna tótep berý, tipten múmkin emes edi. AQSh-tyń arýy (1966-1968, 1972, 1973, 1975) alty týrnırde adam balasyn shydatpady. Qazirgi kezde tennısten áıelder arasyndaǵy komandalyq álem chempıonaty dál osy Kıngtiń esimimen atalady.
Bıllı Djın Kıng korttan ketkennen keıin Martına Navratılovanyń aıy ońynan týdy. Chehoslavakııada týyp-ósip, naǵyz kemeldengen shaǵynda AQSh-qa qonys aýdarǵan ol 9 dodada (1978, 1979, 1982-1987, 1990) talantymen daralandy. Navratılovamen ıyq tirese óner kórsetken Shteffı Grafftyń da asqan sheberligine súısinbegen jankúıer joq-aý, sirá. Nemis sportshysy jeti ret (1988, 1989, 1991, 1992, 1993, 1995, 1996) bas júldeni enshiledi. HHI ǵasyrda London korttarynda apaly-sińlili Ýılıamster ústemdik qurdy. Vınýs bes týrnırde (2000, 2001, 2005, 2007, 2008) qarsylas shydaptasa, ápkesinen asyp túsken Serena jeti jarysta (2002, 2003, 2009, 2010, 2012, 2015, 2016) jeńimpaz atandy.
2022 jyly jalaýy jelbiregen «Ýımbldon» týrnıri Qazaqstannyń ár jankúıeriniń jadynda máńgi saqtalyp qaldy. О́ıtkeni dál osy jarysta Elena Rybakına jasyndaı jarqyldady. Koko Vandeveı (AQSh), Bıanký Andreský (Kanada), Chjen Sınven (Qytaı), Petra Martıch (Horvatııa), Aıla Tomlıanovıch (Aýstralııa), Sımona Halep (Rýmynııa) jáne Ons Jaberdi (Mysyr) jeńgen jerlesimiz bas júldeni oljalady. Sóıtip, Elenanyń esimi «Úlken dýlyǵa» sanatyndaǵy týrnırde top jarǵan Qazaqstannyń tuńǵysh tennısshisi retinde tarıhta qaldy. Al byltyrǵy jarysta Elena Rybakına shırek fınalǵa deıin jetti. Bul mejede ol Ons Jaberge ese jiberdi. Mysyrlyq oıynshy aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetkenimen sheshýshi tusta chehııalyq Marketa Vondroýshovaǵa ese jiberdi.
Sanaýly kúnderden keıin shymyldyǵy túrilgeli otyrǵan «Ýımbldonǵa» Qazaqstannyń tórt tennısshisi birden joldama aldy. Olar – Elena Rybakına, Iýlııa Pýtınseva, Aleksandr Býblık jáne Aleksandr Shevchenko.
Londondaǵy týrnırdiń júlde qory bıyl 50 mıllıon fýnt-sterlıngti (63,6 mln dollar) qurap otyrǵanyn joǵaryda aıttyq. Byltyrǵy jylmen salystarǵanda ol 11,9 paıyzǵa artqan. Erler men áıelder arasyndaǵy jekelegen saıystardyń jeńimpazdary 2,7 mıllıon eýro (3,4 mln dollar) alsa, fınalısterge sol sommanyń teń jartysy buıyrady. Tipten «Ýımbldonǵa» qatysyp, alǵashqy aınalymnan asa almaǵan oıynshynyń ózi eline qurqol oralmaıdy. Tusaýkeser kezdesýinde utylǵan tennısshige 60 myń eýro (76,3 myń dollar) tıesli.
«Ýımbldonda» oljaǵa kenelgen memleketter (Erler)
Ulybrıtanııa – 37, AQSh – 33, Aýstralııa – 21, Shveısarııa – 8, Serbııa, Fransııa. Shvesııa – 7, Germanııa, Jańa Zelandııa – 4, Ispanııa – 3, Mysyr, Nıderland, Horvatııa jáne Chehoslovakııa – 1.
«Ýımbldonda» oljaǵa kenelgen memleketter (Áıelder)
AQSh – 57, Ulybrıtanııa – 36, Germanııa – 9, Fransııa – 8, Aýstralııa – 6, Chehııa, Brazılııa – 3, Ispanııa – 2, Shveısarııa, Reseı, Rýmynııa jáne Qazaqstan – 1.
