– Osydan on shaqty jyl buryn aqyn dosyńyz Ulyqbek Esdáýlet ekeýińizge ere baryp, bir top jýrnalıst shyǵystaǵy shyraıly jerdiń biri – Úrjarǵa, siz týǵan jerge taban tıgizip edik. Sol áser áli de jadymyzdan óshe qoıǵan joq. Aıtyńyzshy, kúıshi bolýǵa osy bir qasıetti topyraqtyń qandaı áseri boldy? Jalpy, boıyńyzdaǵy kúıge degen qabilet pen qyzyǵýshylyq qalaı oıandy?
– Iá, Úrjar degen – úrip aýyzǵa salǵandaı erekshe jer. Týǵan jerim – maqtanyshym, shabytymnyń bastaýy. Ol jaqqa barǵan saıyn ózgeshe túlep, dúr silkinip qaıtamyn. Qasıetti topyraqtan qýat alamyn. О́ziń biletindeı, men otbasynyń ańsap kútken perzentimin ǵoı. Maǵan deıin eki balasy shetinep ketken soń, meniń de turymdy bolaryma senbegen áke-sheshem 12 naýryzda ómirge kelsem de, maǵan qujat berýge asyqpapty. Tek qyrqymnan shyǵarǵan soń ǵana, ıaǵnı týǵan kúnimdi 1 mamyr dep kórsetip, qujatqa tirketipti. Qaıtsin endi, ábden qaıǵy jutyp, kóńilderi de sekemshil bolyp qalǵan ǵoı. Al esimimdi yrymdap ákeme serik bolsyn degen nıetpen Serikbolsyn ataǵan eken. Biraq erkeletip Seken dep ketipti. Sodan ózim – Seken, týǵan kúnim 1 mamyr dep tasqa basylypty. Osylaı, qyzym. Al kúıge degen qyzyǵýshylyǵymdy oıatqan adam naǵashy aǵam Tólebaı bolatyn. Sol kisiniń dombyrada oınaǵanyn kórip tań-tamasha qalatynmyn. Sabaqtan shyǵa salyp naǵashyma asyǵatynmyn. Bir aýylda turǵanymyzben, eki úıdiń ortasyn úlken ózen bólip jatatyn. Sondyqtan ol jaqqa jetýiminiń ózi qııamet-qaıym edi desem bolady. Besikteı terbelip turatyn jalǵyzaıaq aspaly kópirden teńselip júrip ázer ótetinmin. Sonda meni batyl qylǵan da, terbelmeli kópirden qoryqpaıtyn kózsiz er etken de sol bir ónerge, qasıetti dombyraǵa degen ińkárlik bolsa kerek.
– Nebári 24 jasyńyzda jazylǵan «Kóńil tolqyny» birden kópshilik júregine jol taýyp, tyńdarman arasynda zor yqylasqa ıe boldy. Munyń syry nede dep oılaısyz?
– Kúıdiń janynda, shynaıylyǵynda shyǵar. Sebebi ol jaı jazyla salǵan joq. «Kóńil tolqynynyń» ón boıynda meniń ishki muńym, qasiretim jatyr. Sol kúı, júrektiń hali tyńdarmanǵa jetkendikten de, kóńilderge berik bekigen bolar. Jalpy, meniń únemi aıtatyn «Qasıetti óner qasiretten týady» degen sózim bar. Árıne, qaıǵy-qasirettiń betin aýlaq qylsyn. Biraq sol sózdiń jany bar ma dep te oılaımyn keıde. Meniń de «Kóńil tolqynym» qatar kelgen qos qaıǵydan janym egilip, ózimdi-ózim qoıarǵa jer tappaı júrgen sharasyz shaqta týyp edi. 22-23 jasymda qos qulynym Anarym men Janarymnan qapııada aıyrylyp qaldym. Ekeýi de eki jasynda, tátti kezderinde qaza tapty. Aralary týra bir jas bolatyn, birinshisinen kóz jazyp, eseńgirep júrgenimde, bir jyldan soń ekinshisin jer qoınyna tapsyrdym. Adamnyń ishine túsken qasiret túbi bir shyǵýy kerek qoı. Meniń qaıǵym kúımen shyqty desem bolady. Qaıǵydan qan jutyp, basymdy taýǵa da, tasqa da soǵyp, sansyrap júrgenimde Máskeýde ótken dúnıejúzilik jastar festıvaline jol tústi. Ol 1985 jyl bolatyn. Festıval baǵdarlamasy aıasynda qalanyń syrtynda seıil-serýenge shyǵyp, ormannyń ortasynda júr edik, aıaq astynan jańbyr jaýyp ketti. Kelgen kóligimiz alysta qalyp qoıǵandyqtan, bárimiz japa-tarmaǵaı jaýynnan qorǵanatyn jer izdep kettik. Kózime sonadaıda ornalasqan aǵashtan qıyp salynǵan orystyń kóne úıi kórindi. Esik-terezesi ashyq-shashyq, qabyrǵasy qulaýdyń az-aq aldynda tur. Dereý sonda júgirdim. Sóıtip, jaýynnan jasyrynyp turǵanymda, aldyma kishkentaı bir kólshik paıda bolyp, soǵan tóbeden tamshy tamdy. Sol tamshy kenet qulaǵyma yrǵaq bolyp kele bastady. Osylaısha, jaqsy bir áýen oıymda qurala berdi. Álemdi umytyp, sol áýenge eltip baramyn. Bir ýaqytta jel jańbyrdy qýalap ákelip qabyrǵaǵa soǵady, bir mezette typ-tynysh bola qalady da, qaıtadan tópeleıdi. Taǵy birde gúldiń basyn yrǵap-terbegen jel álgi áýenimdi basqa qyrynan damyta túsedi. Osyndaı bir tylsym ún ózinen-ózi qulaǵyma sybyrlady da otyrdy. Qolymda ne dombyra, ne qalam men qaǵaz joq, tek yńyldaýmen jańa týyndynyń býyn-býnaǵyn, ıirimderin ishimnen qaıtalaı berdim. Osylaısha, ishtegi shemen bolyp qatqan qaıǵy-sher «Kóńil tolqyny» bolyp syrtqa shyqty. Kúı tyńdarmanyn tez tapty. Tipti 15 jyl buryn japondardyń aldynda «Kóńil tolqynyn» oryndaǵanymda, olar kúıdiń shyǵý tarıhyn surady. Barlyǵyn bastan-aıaq baıandap otyramyn ba, «Bul kúı Semeı, Nevada, Hırosıma, Nagasakıge arnalǵan» dedim. Muny estigen tyńdarmandarym taǵy bir márte oryndap berýimdi ótinip qolqalady. Olar da «Kóńil tolqynynan» óz qasiretin sezindi me eken, aǵyl-tegil jylady.
– «Tartymdy týyndy tabıǵatpen tildeskende týady» dep qaldyńyz. Taǵy da qandaı sátter dombyrańyzdy qolyńyzǵa alǵyzady?
– Shyǵarmashylyq adamyna túrli jaǵdaı, kóńil kúı, tebirenisti sezim, sodan keıin, árıne, adamnyń jeke taǵdyry áser etpeı turmaıdy. Jaqsy suraq qoıdyńyz. «Men qaı ýaqytta qolyma dombyramdy alamyn?» Kúı jaqsy bir adammen kezdesken kezde, jaqsy poezııany oqyǵanda nemese sanańa silkinis, jaıО́daq tanymyńa tóńkeris jasar kitapty oqyǵanda týady. Sondaı týyndynyń biri – Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» romany. Áli esimde, túngi saǵat ekide shyǵarmany oqyp taýystym. Sanamda shyn máninde silkinis júrdi. Jelmaıasyna minip jelip kele jatqan Anany kóz aldyńyzǵa elestetińizshi! Astarynda qandaı úlken maǵyna jatyr. Bul – jazýshynyń keleshekke alańy edi. Qalamger bolashaǵyn izdegen urpaqtyń taǵdyryn qalaı tapqyr tásilmen kórkem jetkize bilgen. Sol sekildi Máńgúrtti alyp qaraıyqshy. Bul másele qazir ózektiligin ótkirlendirmese, mańyzyn, qundylyǵyn tıtteı de joıǵan joq qoı. Tek búgingi máńgúrttik qoǵamda qalaı kórinis berip júr? Ol – basqa másele. Kórdińiz be, qalamgerdiń kóregendigin? Ol kezde biz sony ańǵardyq pa, joq pa bilmeımin. Biraq jazýshynyń sondaǵy aıtqan eskertpesi, qaýpi búginde aına-qatesiz kelip jatyr. Mine, osyndaı máseleler meni qatty tolqytty, janym tebirendi. Osylaısha, «Arý ana» kúıi shyqqan edi. Jalpy, kúı degen sebepsiz týmaıdy ǵoı. Ár týyndynyń óz taǵdyry, tól tarıhy bar. Meniń paıymymda kúı degenińiz – romannan da bıik turǵan dúnıe. Ondaǵy ıirimder, aıtaıyn degen oılar... Munyń bári jadaǵaılyqty, shalalyqty kótermeıdi. Kúı uzaq tolǵatqandy, kóp izdenýdi qajet etedi. Iá, kúı degenińiz jandy tolqytqan dúnıeni tyńqyldatyp shyǵara salý emes. Ol – tutas keńistik. Asqar Súleımenov aǵam: «Án shyǵarýshylar az emes, kúı shyǵarýshylar kóp emes», dep aıtýshy edi. Shynymen-aq, kúı shyǵarý, onymen tyńdaýshynyń talǵamyn qanaǵattandyrý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Bul – babalarymyzdan qalǵan, haltýrany kótere almaıtyn eń bir bekzat óner ǵoı. Kezinde Muhtar Áýezov: «Qazaqtyń qasıeti men uıaty tek qana kúıinde qaldy», dep qalaı dál taýyp aıtqan. Ol kezdiń adamdarynyń ónerge degen qurmeti, talǵamy, qulshynysy óte tereń edi ǵoı. Máselen, ómirden ótken aǵa dostarym Asqar Súleımenov, Jumataı Jaqypbaev, Qajytaı Ilııasovtardyń qaı-qaısysy da jaı ǵana kúı tyńdaýshy emes, ózderi de kúımen tynystap, kúımen ómir súrgen talanttar edi. Kúı ónerine degen sol ińkárlik Táken Álimqulov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Talasbek Ásemqulovtardyń qalamynan móldir shyq bolyp tógilip, qazaq ádebıetiniń tutastaı bir dáýirin qalyptastyrdy emes pe! Qaıtalap oqı bergiń keledi. О́ıtkeni ol týyndylar shyn máninde ónerge degen sheksiz súıispenshilikten týǵan bolatyn. Máselen, Ábish Kekilbaev jazýǵa otyrar aldynda fılarmonııadan, orkestrden úzdik oryndaýshylardy arnaıy úıine shaqyryp alyp, úzdiksiz kúı tartqyzatyn. Sóıtken jazýshynyń «Kúı» povesi qandaı! Qazirgi jastarda, ásirese jas jazýshylarda sondaı bir qushtarlyq, ónerge degen ólermendik, qanaǵatsyzdyq joq sekildi. Sanany turmys bılegen zaman boldy...
– Kúı ǵana emes, kúı týdyratyn dombyrańyzǵa da asa zor talǵampazdyq hám kirpııazdyqpen qaraıdy ekensiz...
– «Jaqsy dombyra kúı shaqyrady» degen keremet sóz bar ǵoı qazaqta. Sol sekildi kezinde Jumeken aǵamnyń aıtqan: «Qyzǵa qarap qaıtedi, dombyrasy bar kisi» degen sóziniń ózi qazaqtyń qasıetti aspabynyń bar qadir-qasıetin pash etip turǵandaı. Jaqsy dombyra da tulpar at sııaqty ǵoı, er jigittiń qanaty, janynyń jartysy. Asqar Súleımenov ázil-shyny aralas: «Jaqsy dombyra jaman áıel sekildi, aıqaıǵa sebep izdep turady» deýshi edi. Sol sózdiń jany bar sekildi. Ustaı alǵan dombyra sóılep ketý kerek. Sondyqtan da, ıá, men qolymdaǵy dombyrama kóp mán beremin. Kezinde Ahmet Jubanov, Evgenıı Brýsılovskııler Reseıden Romanenko degen sheberdi arnaıy shaqyrtyp, dombyra jasatqan. Ol dombyralar ǵajap. Úni qandaı kelisti! Oınaýǵa da yńǵaıly. Sol Romanenkonyń jasaǵan úsh birdeı dombyrasy mende bar edi. Bireýin kezekti konsertte joǵaltyp aldym. Qansha izdegenmen, tabylmady. Qoldy bolyp ketti. Biraq jarty ǵasyrdan astam tarıhy bar, ulylardyń saýsaq taby sińgen kıeli qos dombyra qazir mende saqtaýly. Qolyńa alsań skrıpkadaı syzylyp ala jóneledi. Ondaı sheberdi tabý qazir óte qıyn. Sondyqtan da kásibı dombyra jasaý óneri óndiristik deńgeıde qolǵa alynsa dep armandaımyn. Kezinde Qaraǵandy oblysynyń Sarybel eldi mekeninde jıhaz jasaý fabrıkasy janynan dombyra da qosa jasalyp shyǵarylatyn. Osyndaı dombyra jasaý oryndary elimizdiń barlyq oblysynda ashylyp, myqty-myqty aǵash sheberleri tartylsa, ulttyq óner ıgiligi úshin paıdaly is jasalǵan bolar edi. О́zińiz biletindeı, jekeleı sheberler óz ónimderin óte qymbatqa baǵalaıdy. Al ol aqshany óner adamdarynyń báriniń birdeı qaltasy kótere bermeıdi. Bul – kóptegen jas talanttyń kúı ónerin erkin ıgerip, úlken sahnalarǵa batyl qadam basýyna, mýzykalyq qabiletin kásibı turǵyda shyńdaýyna ájeptáýir qolbaılaý. El ishinde aǵashtyń syryn uǵyp, tabıǵatyn tanı biletin nebir myqty sheberler bar. Solardy ulttyq ónerdi órkendetý muraty jolyndaǵy osy bir ıgi bastamaǵa jumyldyrsa, jaqsy nátıjege qol jetkizgen bolar edik.
– Búgingi kúı óneriniń nasıhatyna, baǵalanýyna kózqarasyńyz qalaı? Jas kúıshilerdiń izdenisine hám tyńdarmannyń talǵamyna kóńilińiz tola ma?
– Jalpy, ótken ǵasyrdyń 70–80-jyldarymen salystyrǵanda, búgingi kúı óneriniń jetken jetistikteri az emes. Baǵyttary men aıaq alysyna da kóńilim tolady, tehnıkalyq jaǵynan áldeqaıda ósken. Alaıda tehnıkaǵa senip kúıdi áýezinen, tabıǵatynan ajyratyp almaý kerek. Betin ǵana qalqymaı, tereń úńilý, árbir dybysqa boılaý qajet. Qazir jastar arasynda jasampazdyq qýyp kúıdi jalań, qasań notaǵa baılap qoıatyndar kóp. Al týrasynda onyń árqaısysyna jan bitirý, tiriltý shart. Kúıshi ár dybysqa mán berýge tıis. Asyǵys-úsigis, zyryldatyp ústirt, sabalap oınaýdy kúı óneri kótermeıdi. Búginde qazaqta 7000-ǵa jýyq kúı bar dep aıtady. Tyńqyldatqannyń barlyǵyn kúı emes desek te, osynshalyqty mol murany óz deńgeıinde ıgerý kerek. Ásirese orkestrge laıyqtap óńdep, arhıvterde shań basyp jatqan shyǵarmalardy halyqpen qaýyshtyryp, qaıta jandandyrý qajet. Al tyńdarman talǵamyna kelsek, men únemi «kúıdi myń adam tyńdaıdy, bir-aq adam, ári ketse 6-7 adam uǵady. Qalǵany – tyńdaýshy» degendi jıi aıtamyn. Shynymen de, kúıdi túsiný úshin kókirekte kóz, qulaqta sańylaý bolý az, kúıdi uǵýǵa telegeı-teńiz bilim men tereń sezim kerek. Solaı bola tura, «tyńdaýshy túsinbedi» dep ónerdi kórermen deńgeıine áste túsirýge bolmaıdy. Kerisinshe, tyńdarman ónerdiń bıigine umtylý kerek. Qazir kúıdi qulaqpen emes, kózben tyńdaıtyn deńgeıge jettik. Neǵurlym jyldam oınasa, qýalap oınasa, soǵurlym myqty eken dep oılaıtyn boldyq. Máselen, elimizdiń bas orkestri Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq ulttyq aspaptar orkestri dınamıka qýamyz dep, 4 mınýttyq kúıdi 2 mınýtta, jeke oryndaýshylar tipti 1,5 mınýtta aıaqtap júr. Sóıtip, kórermendi jalyqtyrmaımyz, kúıge dınamıka qosamyz deıdi. Kúıdiń qasıeti, myqtylyǵy onyń jyldam nemese baıaý oryndalýymen baǵalanbaıdy ǵoı. Qazaq kúıdi naqysty (shertpe kúı) jáne daýylpaz (tókpe kúı) dep beker bólgen joq. Árqaısysy ónerdiń jekeleı baılyǵy. Ár kúıdiń ózine tán tabıǵaty, taǵdyry, eskerýi kerek ereksheligi bar. Sol eskerilmese, shyǵarmada qandaı qasıet, qandaı sezim qalady. Bulaı kete berse, kúı óziniń bolmysynan, minezinen aıyrylyp qalmaı ma eken? Meni únemi osy suraq mazalaıdy, osy másele qorqytady. Onyń ústine ár kúıdiń óz tabıǵaty bolady degendeı. Tipti keıbireýiniń yrǵaǵy orkestrge baǵynbaýy múmkin. Ondaı kúıler jeke oryndaýǵa suranady. Kúı – asa kirpııaz óner. Ásirese osyndaı tustarda abaı bolý kerek.
– «16 kúı shyǵarǵan Qurmanǵazy men 20 án shyǵarǵan Abaıdan asyryp óner týdyrmaımyn» dep kezinde ózińizge ózińiz sóz bergen ekensiz. Bul qanshalyqty ras?
– Olaı aıtqanym ras. Jastyq maksımalızmmen aıtylǵan da shyǵar kezinde. Qazir qarap otyrsańyz shyǵarmashylyq qorjynymda 16 kúı, 30-ǵa jýyq ánim bar. Osy sertte qalam degenimmen, shabyt shekarany buzdy. Qazir janymdy tolǵandyryp júrgen taqyryp kóp. Sonyń biri – Kenesary Qasymuly. Osy kisige kúı arnaǵym keledi. Tarıhta óz baǵasyn almaǵan tulǵa ǵoı. Taǵdyry da qaıshylyqqa, tragedııaǵa toly. Áli kúnge deıin bassúıeginiń qaıda ekenin bilmeımiz. Alladan bir aıan keler dep senemin. Al ázirge Han Kenege arnap kúıden ólmeıtin bir eskertkish qoıǵym keledi.
– Al ánderińiz she? Kompozıtorlyq qyryńyz týraly sóıleseıikshi...
– Ánderimniń sany da sol óziń aıtqan Abaı atamyzdyń 20 áni mejesinen asyp ketti-aý. Qazir qaısybiri eske túse qoıar eken? «Aspara», «Kóktemim meniń», «Qońyr qaz», «Erke qusym», «Tarbaǵataı», «Aqqý sazy», «Dombyra dosym», «Baýyrym, sonaý kún qaıda?», «Qos juldyzym», «Aıhaı, zaman», «Ulyma», «Qyzyma», Abaıdyń óleńine jazylǵan «Tolǵaý», taǵysyn taǵy dep jalǵasyp kete beredi. Al alǵashqy ánim úıdegi jeńgeńe arnalyp jazylǵan Maqpal Júnisovanyń oyndaýyndaǵy «Aqqý sazy» áni bolatyn. Stýdent kezimizde jazyldy. Keıin Maqpal tyńdap, birden unatyp, «Azııa daýsy» baıqaýynda alǵash oryndap shyqty. Kúı de, án de jan tolǵanǵanda týady ǵoı. Kóńildi terbeıtin kórikti týyndylar kóp bolsyn dep tileımin. Meniń ánderimniń kópshiliginiń sózin marqum Nesipbek Aıtuly jazyp edi. О́kinishtisi sol, talantty tulǵalarymyzdyń kóbi kóship barady. Bul meniń janymdy jabyrqatady.
– Jyl saıyn Ulttyq dombyra kúnin dúrkiretip toılap júrmiz. Bul meıramnyń qundylyǵyn qalaı baǵalaısyz?
– Men baǵalasam, Dombyra kúnin – uly meıram degen bolar edim. Sebebi kez kelgen eldiń ulttyq bolmysynan habardar etip, sol memlekettiń tanym men talǵam deńgeıi haqynda jalpy oı túıgizetin ıdeologııalyq qýatty quraldyń biri – onyń mýzykasy men sol áýendi júrekterge jetkizýshi mýzykalyq aspaby desek, tıtteı de artyq aıtpaǵanymyz. Ol eldiń saýyqshyl, kóńildi nemese oıshyl halyq ekenin, jalpy tutastaı bolmys pen turmys-saltyn ulttyq mýzykasyn tyńdap-aq ańǵarýǵa, sezinýge bolady. Máselen, Iаkýtııada Sybyzǵy kúni ejelden toılanyp kele jatyr. Sol sekildi qyrǵyzdardyń basynan únemi tastamaıtyn aıyr qalpaǵy da sol ulttyń bar bolmysyn baıandap turady. Alystan aıtpaı tanısyz. Al qazaqtyń qazaqtyǵyn tanytatyn ulttyq dúnıesiniń biri – dombyra. Árıne, bul qatarǵa qylqobyz, jetigen, sybyzǵy, sazsyrnaı, sherter syndy ulttyq aspaptardyń qaı-qaısysyn da qosýǵa bolar edi. Deı turǵanmen, ár qazaqtyń tórinen túspeıtin dombyranyń orny báribir erek, bólek. Dombyrany qazaqtyń boıtumary dese de bolǵandaı. Sondyqtan bul aspapty jaınamazdaı qurmettep, saqtaýymyz kerek. Shynynda da dombyra – óte kıeli aspap. Ony tartpaq turmaq, jaı ǵana qolǵa alǵannyń ózinde tazalanyp baryp ustaǵan jón. Ásirese qyz bala úshin dombyranyń kıesi aýyr. Ǵylymı turǵyda naqtylaı zerttep-zerdelemesem de, sonaý Dına apamyzdyń zamanynan bergi qolyna dombyra ustaǵan qyz balasynyń túrli taǵdyry osyndaı oılarǵa jeteleıdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
