Iá, qoǵamnyń alǵa jyljyp, óristeýi onyń rýhanı deńgeıimen tikeleı baılanysty. Saýaty, mádenıeti, bilimi jetken adam turmystyq jaǵdaıyn da qalaýynsha túzep alýǵa qaýqarly ári qoǵamdy da damytady. Sol sebepti áýeli mazmun tý kóterýge tıis qoı. Ol mazmunnyń oshaǵy otbasy men mektep bolsa, otany kitaphana ekeni belgili.
Yntalyǵa ıgilik mol
Búginde oqyp, izdenem degen kisige múmkindik óte kóp. Alaqannyń aıasyndaǵy smartfonyńyzǵa aıdaı álem syıyp tur. Jóńkilgen kerekti-kereksiz aqparat arasynda elektrondy kitaphanalar da bar. Tirkelip alyp kez kelgen kitapty oqı alasyz, tipti keıbirin júktep alýǵa da bolady. Qazaqstannyń Ulttyq akademııalyq kitaphanasynyń qory kazneb.kz portalyna qotarylǵan. Avtorlardyń ruqsatymen eń qundy degen eńbekter júktelgen. Almatydaǵy Ulttyq kitaphana jáne elimizdegi kópshilik kitaphananyń qoryndaǵy dúnıeni osy portal arqyly oqı alasyz. Búginge deıin Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Til bilimi ınstıtýtynan salalyq eńbekter engizilse, qazir Túrki akademııasymen kelisimshart jasalyp jatyr eken. Memorandým arqasynda atalǵan mekemelerdiń kitaphana qorlary kazneb.kz ulttyq portalyna qoıylady degen sóz. Sondaı-aq portaldy paıdalanýshylar qazir álem boıynsha 100 memleketten asady. Saıtqa kirip, kitap avtoryn ıa taqyrybyn jazyp, taýyp al da, sýsynyńdy qandyr, eshqandaı kedergi joq. Bul myńnan bir mysal ǵana. Jolǵa qoıylǵan, qolǵa alynǵan qanshama joba bar.
Muny nege aıtyp otyr deısiz ǵoı? Derekkózderi sýsha sapyrylǵan osynshama aqparat ǵasyrynda munsha rýhanı ashtyq oryn alady dep kim oılaǵan? Kúni keshe ǵana elimizde Ulttyq kitap kúni jańa mereke retinde engizildi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń úshinshi Ulttyq quryltaıdyń negizgi sessııasynda bergen tapsyrmasyna baılanysty 23 sáýirdi Úkimet qaýlysymen ataýly data retinde bekitti. Munyń syrtynda «Bir el – bir kitap», qanshama kitap kórmeleri bola tura osyndaı bastamaǵa barý oqyrman ult qalyptastyrý qajettiliginen, qoǵamdy kitap oqýǵa burýdan týyp otyrǵany aıtpasa da túsinikti.
Qazirgi kitaphanalarda oqyrmandarǵa barlyq jaǵdaı qarastyrylǵan. Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanaǵa kirseńiz, bosaǵadan attaǵannan baraqatty kúıge dýshar bolasyz. Ashyq tústi álemniń ana sheti men myna shetiniń qaı tusyna bolsyn jaıǵas ta, qalaǵan kitabyńa tapsyrys berip, aldyryp bas qoıýǵa bolady. Kitap ordasynyń dırektory Ǵazıza Qudaıbergenqyzy kitaphananyń ózine tán túsi baryn aıtady. Jaryq sáýleniń ózi birneshe túske bólinetini, solardyń ishinde oqýǵa shaqyratyny bir bólek eken.
Sonymen kópshilikti kitap oqýǵa qalaı yntalandyryp jatyrmyz? Eń birinshi, kitap klýbtary. Máselen, Ulttyq kitaphanada «Alqa» klýbyna segizdegi baladan seksendegi qarııaǵa deıin múshe. Aptasyna bir ret, aıyna tórt ret kitap oqyp, oı bólisip turatyn oqyrmandardyń ekinshi úıi – osy kitaphana. Túrli formattaǵy kitap klýbtary – oqyrman men kitaphanashyny etenelestiretin altyn kópir, bos ýaqytty beker jibermeýdiń jaqsy amaly.
Munyń syrtynda respýblıkalyq, oblystyq deńgeıdegi úlken kitaphanalarda til kýrstary barshylyq. Máselen, Ulttyq kitaphanada tegin til kýrstary yńǵaıly ýaqytqa qoıylǵan. Jumystan keıin kelip qatysa beresiz, esesine kitaphanamen dostyq qarym-qatynas ornaıdy. Qazaq, aǵylshyn, fransýz, koreı tilderine yntańyz bolsa, tegin kýrsqa jazyla alasyz. Kitaphanaǵa baýyr basasyz.
Balalar sektorynyń jumysy da óte qyzyq. Munda ertegilermen qatar ǵylymı-fantastıkalyq ádebıetter qory baı. О́ndiris pen ónerkásiptiń damýyna yqpal etýshi osy qııal-ǵajaıyp shyǵarmalar ekenin oqyǵandar jaqsy bilse kerek. Jalǵyz-aq Ybyraı Altynsarınniń «Baı men jarly balasy» esińizde shyǵar? Úsenniń ıneni otpen ıip, qarmaq jasaǵany. Osylardy top bolyp talqylap, sanasyna sińirgen bala zamanaýı fantastıkany da «juta» alady. Munyń bári kitaphana ishindegi kópshilikke baǵyttalǵan jumystardyń biren-sarany ǵana.
Festıvaldar sherýi
«Alma pis, aýzyma tús» degendeı, kitaphanany ashyp qoıyp otyratyn zaman ótken. Zamanaýı talapqa sáıkes qazir respýblıkalyq, halyqaralyq kitap jármeńkelerinde baspalar ónimderin jarnamalap, satyp, saýdasyn júrgizetinin kózimizben kórip júrmiz. Jyl saıyn qyrkúıek aıynda elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphana aldynda uzaqty kúnge sozylatyn «Kitap time» jalpy respýblıkalyq kitap festıvali astanalyqtar «aıyrylyp-jyrtylatyn» aıtýly is-sharaǵa aınaldy desek, artyq emes. Mundaǵy kitap saýdasyna qarap, «qazir baıaǵydaı oqyrman joq» degen pikirdiń teristigine kóz jetedi. Bir artyqshylyǵy, atalǵan jármeńkede kitap, avtor, oqyrman úshtigi emen-jarqyn kezdesip, oı bólise alady. Avtordan qoltańba alady, pikirlesedi, sýretke túsedi, shyǵarmanyń jazylý tarıhynan, jeke ómirinen syr shertiledi degendeı taǵysyn taǵylar.
Munyń syrtynda «Folıant» baspasy uıymdastyratyn «Astana Eurasian Book Fair» halyqaralyq kitap kórme-jármeńkesine barǵan eldiń sanynda shek bolmaıdy. Keıingi eki jylda baıqaǵanymyz bul. Sáýir aıynda bir jeti boıy ótetin halyqaralyq is-sharada kisi tolastaǵanyn kórgen joqpyz. Tipti sońǵy kúnderiniń ózinde kezekke turyp, kitap satyp alyp jatqan oqyrmandardan kóz súrinedi.
Ushaqtaǵy ulttyq joba
Al basqa da qoǵamdyq oryndardaǵy kitap nasıhatyna kelsek, árıne, jumǵan aýzymyzdy asha almaı qalamyz, ázirge. Biraq Ulttyq akademııalyq kitaphananyń qolǵa alǵan birer jobasy – dátke qýat. Tehnıka damymaı turǵanda buryn qalaı edi? Kitap oqý úshin mindetti túrde kitaphanaǵa baryp otyrý kerek bolsa, qazir kólik pen kóshede, aıaldamanyń arǵy-bergi betinde, saıabaq pen skverde serýende, tipti áýede ketip bara jatyp aýdıokitap tyńdaı berýge bolatyn múmkindik bar. Tek olardy iske qosý kerek. Mysaly, Ulttyq kitaphana byltyrdan beri «Air Astana» áýe kompanııasymen kelisip, qazaq kitaptaryn aspan áleminiń jolaýshylary da tyńdaı alatyn jaǵdaı týdyryp jatyr. Bul joba bıyldan qalmaı aldaǵy kúnderde iske qosylady. Áýe kompanııasyna Ulttyq kitaphana 50 kontent usynǵan eken, qabyldaýshy tarap ázirge 25-in qabyl alyp, borttaǵy medıa-qurylǵylaryna ornalastyrýǵa kelisken. Onda kezinde «Mádenı mura» baǵdarlamasymen jaryq kórgen batyrlar jyry men aýyz ádebıeti jáne klassıkalyq shyǵarmalar tańdalǵan. Qysqasy, ulttyq týyndylar. Siz elestetip kórińiz, ushaqqa mingen jolaýshy qulaqqapty qystyryp, aldyndaǵy ekrandy aqtarmaı qoımaıdy. Sonda qazaq jyrlary men qara sózderiniń aýdıojazbasy saırap turǵany aıtarlyqtaı jańalyq emes pe? Áýe kompanııasy ár avtor nemese daýys ıesimen kelisimshart jasasqan, ózi bolmasa, urpaqtarynyń kelisimin alǵan. Nege deseńiz, bular ushaq borttaryna tegin toptastyrylady. Kitaphana men áýe kompanııasy memorandýmynda avtorlardyń ıntellektýaldyq ıeligi, olardyń quqyǵy sııaqty zańnamalyq nárseler qarastyrylǵan. Sonyń bári eskerilip, saýatty jolǵa qoıylǵandyqtan, byltyr qolǵa alynǵan joba búginge deıin biraz ýaqyt alǵan. Biraq, buıyrsa, qyzyǵyn el kóretin ataýly joba der edik. Reseı osy ýaqytqa deıin ushaq borttaryna 200 kitabyn júktep úlgerse kerek.
QR-kitaphana
Ulttyq kitaphana basshysy Ǵazıza Qudaıbergenqyzy qolǵa alynýǵa tıis taǵy birneshe joba baryn aıtady. Ol – QR-kitaphana. Iаǵnı kópshilik júretin qoǵamdyq oryndarda da oqyrman qalaǵan kitabyn oqı alatyn jaǵdaı týdyrý. Jaýyn-shashyn, qar men boranǵa tótep beretin shtrıh-kod ornatyp qoısa, oqyrman saıabaq sııaqty túrli demalys oryndarynda da túrli janrda jazylǵan kitapqa qol jetkizedi. Atalǵan jobada (QR-kitaphana) segiz túrli sanattaǵy kitaptardy toptastyrý kózdelgen. Kádimgi kitapty paraqtaǵannan góri keıbir jastar aýdıokitapty qabyl kóretini jasyryn emes. Nátıjesinde, ony da jasap, qalasa vıdeosyn daıyndap ornalastyrý da oılastyrylǵan. QR ádebı hab dese bolatyn bul usynys kitap oqýǵa yntalandyratyn úlken bastama retinde elesteıdi. Árıne, júzege asyrýǵa qarjylyq qoldaý kerek.
Úlken-úlken saýda úılerinde kitapbooks-tar ornalastyrý, kópshilik jerlerge, áýejaılarǵa kitap buryshtaryn ashý, tipti ár mekemeniń kórneki jerine kitap buryshtaryn qoıý sııaqty jumystardy qolǵa alý – aldaǵy kúnderdiń enshisindegi ıgilikter. Ulttyq kitap kúnin mańdaıǵa ala otyra oqýdy nasıhattaýdy úzdiksiz júrgizýdiń joly ekenin aıtady bizdiń keıipker.
* * *
О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldarynda kópshilik arasynda kitap oqý moda bolǵany sonshalyq, kitap eń qundy syılyqqa aınalǵanyn kóremiz. Qazir osy dástúrdi jolǵa qoıa alsaq ıgi. Qazaqta oqyǵan, mádenıetti adam degen sóz bar. Asa ardaqty sóz. О́ıtkeni oqyǵan, rýhanı tolyq adam – qoǵamdy alǵa bastyrýshy ǵana emes, memlekettiń baılyǵy. Demek jyltyraǵan saıqymazaq, ánshi-symaqtardy emes, oqyǵandardy nasıhattasaq ozamyz.
