Onyń saıası-quqyqtyq kórinisi retinde respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan 2022 jylǵy 8 maýsymdaǵy QR zańymen 33-bapqa 62 túzetý jáne 2022 jylǵy 17 qyrkúıektegi QR zańymen 6-bapqa 8 túzetý bekitildi. Árıne, konstıtýsııalyq reformany referendým arqyly ótkizý máni boıynsha eldegi qoǵamdyq ómirdiń barlyq aspektisine aıtarlyqtaı áser etti jáne áli de yqpaly bar deýge bolady.
Osy baǵytta, referendým máselesi boıynsha qoǵamdyq pikirdi ólsheý maqsatynda 2023 jyly Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty halyq arasynda áleýmettik saýalnama júrgizgen (2 400 respondent) edi.
Qoǵamdyq pikirge júrgizilgen saýalnama mynany kórsetti:
1) Respondentterdiń jartysynan kóbi (55%) Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýlermen tanys, onyń 11%-y tolyq jáne 44%-y ishinara. Respondentterdiń 44%-y tanys emes (1-dıagramma).
Siz 2022 jyldyń 6 mamyrynda jarııalanǵan jáne 2022 jyldyń 5 maýsymynda referendýmda qabyldanǵan konstıtýsııalyq túzetýlermen tanyssyz ba?
Derekkóz: «2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma jáne Qazaqstandaǵy delıbratıvti demokratııa ınstıtýtyn damytý týraly» taqyrybyndaǵy taldaý baıandamasy
2) Respondentterdiń 39%-y konstıtýsııalyq túzetýlerdiń mańyzdylyǵyn ortasha deńgeıde baǵalap, 29%-y mańyzdylyǵy joǵary deńgeıde dep kórsetti, 25%-y ǵana túzetýlerdiń mańyzdylyǵy tómen ekendigin atap ótti.
3) Respondentterdiń 40%-nyń pikirinshe, Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister muqııat pysyqtalyp, qoǵam shynymen talap etetin eń tótenshe, erekshe jaǵdaılarda engizilýi kerek, respondentterdiń 28%-y qoǵam men memleket damyp keledi, ómir bir orynda turmaıdy, Konstıtýsııa – bul tiri organızm jáne ýaqytqa sáıkes kelýi kerek degen pikirde konstıtýsııalyq túzetýlerge oń kózqaraspen qaraıdy. Tek 17%-y ǵana konstıtýsııalyq túzetýlerge qarsy, olar Konstıtýsııa turaqty bolýy kerek dep sanaıdy, ózgeristerdi jıi engizý memlekettiń negizin buzady, bıliktiń teris paıdalanýyna jol ashady dep esepteıdi.
4) Respondentterdiń jartysynan kóbi (56%) jańa Konstıtýsııany qabyldaýdy qajet dep sanasa, 43%-y mundaı qajettilikti kórmeıdi (2-dıagramma).
Bizge jańa Konstıtýsııa qajet dep sanaısyz ba?
Derekkóz: «2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma jáne Qazaqstandaǵy delıbratıvti demokratııa ınstıtýtyn damytý týraly» taqyrybyndaǵy taldaý baıandamasy
Halyq arasynda áleýmettik saýalnamadan basqa, saraptamalyq saýalnama júrgizildi. Oǵan 30 otandyq sarapshy, onyń ishinde Ulttyq quryltaıdyń 12 múshesi qatysty. Olarǵa 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma, Qazaqstandaǵy keńesshi demokratııanyń jaı-kúıin baǵalaý boıynsha suraqtar qoıyldy.
Sarapshylardyń kópshiligi 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformaǵa tolyq qoldaý bildirdi (80%), keıbir sarapshylar túzetýlerdiń kóp bóligin qoldaý (13%) jáne reformany qoldamaıtyndyǵy týraly (7%) aıtty.
Eń mańyzdy túzetýlerdiń ishinde sarapshylar mynalardy atady: 1) prezıdenttik bıliktiń álsireýi (sarapshylardyń 70%-y); 2) saılaý júıesi men Parlament Mártebesin reformalaý (sarapshylardyń
66%-y); 3) Konstıtýsııalyq sot qurý (sarapshylardyń 36%-y).
Kóptegen sarapshynyń pikirinshe, referendým zańdy jáne ashyq túrde ótti. Túzetýler negizinen qoǵamdyq qajettilikter men ózgeristerge degen suranysty kórsetti. Sonymen qatar, kemshiligi – túzetýlerdi zerdeleýge qysqa merzim belgilengeni. Bul saılaýshylar konstıtýsııalyq reformanyń máni týraly tolyq aqparat aldy degenge kúmán týdyrady. Sondaı-aq azamattardan usynystar jınaý jáne olardy óńdeý rásimi bolmady, bul da ýaqyttyń jetispeýshiliginen týyndady.
Jalpy, kez kelgen konstıtýsııalyq reformanyń negizinde eki negizgi qaǵıdat bolýy kerek – bıliktiń ózin-ózi shekteýi jáne azamattardyń bostandyqtaryn qamtamasyz etý. Osy turǵydan alǵanda, 2022 jyly júrgizilgen konstıtýsııalyq reforma alǵash ret joǵaryda atalǵan ıdeıalardy bekitý baǵytyn, ıaǵnı bıliktiń ózin-ózi shekteýi men azamattardyń bostandyqtaryn qamtamasyz etýdi belgiledi.
Búginde Konstıtýsııanyń áleýeti taýsylǵan joq jáne memleket isterin basqarý tetigin damytý, Qazaqstannyń búkil aýmaǵynda quqyq ústemdigin qamtamasyz etý jónindegi keıingi jalpyulttyq pikirtalastar úshin ol ashyq. Konstıtýsııa tiri organızm retinde óziniń damýyn jalǵastyrady, búkil quqyqtyq júıeniń, tutastaı memlekettiń ómirsheńdigin qoldaıdy.
Degenmen de, sheshimdi talap etetin máseleler áli de bar. Olar – Prezıdenttiń ókilettikterin memlekettik bılik tarmaqtaryna odan ári qaıta bólý, Parlament mártebesin nyǵaıtý jáne sot bıliginiń táýelsizdik kepildikterin kúsheıtý. Bul evolıýsııalyq úderis kezeń-kezeńimen júzege asyrýdy qajet etedi.
Prezıdent Q.Toqaev atap ótkendeı, «Ádiletti Qazaqstandy qurý úshin ótkenniń qatelikterin eskerip, túzetý, jınaqtalǵan problemalardy sheshý qajet. Jańa memlekettik saıasat, onyń senimi boıynsha, kelesi úshtikke negizdelýi kerek: «ádil memleket – ádil ekonomıka – ádil qoǵam». Barlyq sheshimder salmaqty, ashyq jáne ádil, eń bastysy – azamattardyń múddeleri men suranystaryn eskere otyryp qabyldanýy kerek.
Rızzat TASYM,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty
Qoǵamdyq úrdisterdi zertteý ortalyǵynyń basshysy
