Túıe zeńbirek XVII – XVIII ǵ.ǵ. Temirden quıylǵan, uzyndyǵy 200 sm. Mońǵolııa. Selenge aımaq mýzeıi.
Joǵarydaǵy derekterden atalarymyz erte kezde eli men jerin jaý-jardan qorǵaý úshin túıe myltyq (zeńbirek) qoldanǵanyn ańǵaramyz. Kóp jaǵdaıda bul qarýdy túıe ústine ornatqandyqtan «túıe zeńbirek» dep ataǵan. Qarýtanýshy, etnograf Qalıolla Ahmetjan 2016 jyly jaryq kórgen «Qazaq otty qarýlarynyń tarıhy» atty zertteý eńbeginde: «Zeńbirek qoladan quıylyp jasalyp, qazyna (dárihana) jáne oqpan atty eki bólikten turady. Dári zeńbirektiń qazyna bóligine salynyp, onyń túbindegi arnaýly tesik arqyly piltemen ot beriledi. Zeńbirek oǵyn «top» («dop») dep ataıdy» dep jazypty.
Sonymen qatar qazaq jasaqtary orta ǵasyrda belge baılap alyp júrip atatyn qol zeńbirek, at ústinde erdiń qaptalyna bekitken arnaıy qurylǵyǵa ornatyp atatyn uzyn zeńbirek, t.b. qoldanǵan eken. Mysaly, qazaqtyń batyrlyq dastany «Qobylandy batyr» jyrynda (S.Dilmanov nusqasy) qalmaq hany saharanyń barlyq batyryn shaqyryp, mergender saıysyn ótkizedi. Ol úshin altyn baǵana basyna altyn jamby ilip qoıyp, kim atyp túsirse, soǵan qyzymdy berem dep jar salady.
Hannyń qyzynan úmitker nebir saıysker mergender kelip, jambyǵa oq kezeıdi. Biraq eshkim atyp túsire almaıdy. Bul habar qazaq dalasyna da jetip, Qobylandy batyrdyń qulaǵyna tıedi. Jyrda aıtylǵandaı, Qobylandy atamyz altyn jambyny qol zeńbirekpen atyp túsirip, hannyń qyzyn alyp qaıtady. Bul oqıǵa týraly jyrda:
«Bulaısha dep Qobylandy,
At ústinde turady.
Zeńbiregin qondyryp,
Oń tizege qoıady.
Kóz jetpeıtin qabaǵyn,
Úzeıin dep sabaǵyn,
Tolǵaı tartyp qalady.
Bir atqannan qaldyrmaı,
Qalmaqtyń altyn qabaǵyn
Úzip jerge túsirdi» (Babalar sózi: Júz tomdyq. – Astana: «Folıant», 2004.
37– tom. 238 -239 bb).
Erdiń qaptalyna qondyratyn arnaıy qurylǵysy bar at ústinde atýǵa arnalǵan zeńbirek.
XVIII – XIX ǵ.ǵ. Temirden quıylǵan, uzyndyǵy 183,6 sm.
Mońǵolııa áskerı mýzeıi. Ulanbatyr.
Sol sııaqty qyrǵyz halqynyń batyrlyq dastany «Manas» eposynda batyrdyń «Aqkelte» atty shaǵyn zeńbiregi bolǵany týraly derek bar.
«Esine tústi Aqkelte,
О́zegi bolat, aýzy obyr,
Tútini tuman, dúmi zil,
Kózeseń tajal, oǵy ajal,
Asynyp júrgen Aqkelte,
Ashýy kelse qyrypsal,
Shyndyǵynda zeńbirek,
Babyn bilseń tym bólek», dep jyrlanady («Manas» birinshi tom. QMKÁB. Almaty – 1961 j. 81-b).
О́tken naýryz aıynda Ulanbatyr qalasyna barǵan saparymyzda áskerı mýzeıden qoladan quıylǵan shap-shaǵyn dál osy «Aqkelte» zeńbirekti kórdik. Atústi shaıqastarda qoldanýǵa yńǵaıly bul qarýdyń uzyndyǵy 44,2 sm bolsa, salmaǵy 1575 gramm eken. Syrtynda qytaısha kóne jazý bar. Onda: «Bul zeńbirek 1372 jyly jasaldy» dep jazylypty.
Aqkelte zeńbirek
Sol sııaqty «Manas» eposynda:
«Túıe ústinen oq atty,
Kúrkirete boratty,
Túıe myltyq kúrkirep», dep jyrlaǵandaı, atan túıege artyp júretin «jezaıyr» atty zeńbirek qazaqta da bolǵan. Bul týraly qazaq dastany «Er Shoban» jyrynda:
«On eki qursaý jezaıyr,
Qara myltyq jumsaǵan,
Bu jıynnyń ishinde,
Qara naıman Janaq bar» ( «Bes ǵasyr jyrlaıdy». 1-t., 56-b).
Osy jezaıyr túıe zeńbirekti ótken aqpan aıynda Ulanbatyr qalasyna barǵan saparymyzda Shyńǵys han mýzeıinen kórdik. Zeńbirekti túıeniń ústine ornalastyratyn ershigi de bar eken (sýrette).
Jezaıyr túıe zeńbirek
HVII – HIH ǵ.ǵ. Temirden quıylǵan, uzyndyǵy 217 sm.
Shyńǵys han mýzeıi. Ulanbatyr.
Sol sııaqty halqymyzdyń baı folklory jınaqtalyp, 2006 jyly jaryq kórgen «Babalar sózi» atty júztomdyqtyń 44-tomynyń 324-betinde «Aqórme» atty zeńbirek týraly málimet bar eken:
«Tastaı berip sadaqty,
Tars etken de qors etken,
Qors etkende qan shyqqan,
Qanǵa ere jan shyqqan.
Jaý talaýy aq órme
Sypyryp bastan alady-aı.
Birin-biri kózdesip,
Basyp kelip salady-aı», dep jyrlansa, 1961 jyly Almatyda jaryq kórgen «Manas» batyr eposynyń 1-tomynyń 130-betinde: «Kók shybyq» atty zeńbirek haqynda aıtylypty:
«Biltelige ot berdi,
Kózdep turyp dál basyn,
Kók shybyq úni gúrs etti,
Burqana kelgen Suqsaqtyń
Basyn jaryp oq ótti», degen joldar bar.
Tarıhı derekterge júginsek, qazaq jasaǵy HIV ǵasyrda qyzylbastarmen (parsylar) shaıqasta zeńbirek qoldanǵany týraly derek bar. Bul týraly «Kóruǵly» («Bozaıhan») dastanynda:
«Alataýǵa zeńbirekpen atady,
Soǵysqandar qyzyl qanǵa batady,
Qarsy kelgen qyzylbastyń áskeri,
Kelgen jerden qaza taýyp jatady», delingen eken.
At ústinde alyp júrip atýǵa arnalǵan zeńbirek.
XV-XVI ǵ.ǵ. Temirden jasalǵan, uzyndyǵy 113 sm.
Mońǵolııa áskerı mýzeıi. Ulanbatyr.
Qol atýǵa arnalǵan mys zeńbirek
Iýan ımperııasy. Mystan quıylǵan.
Salmaǵy 3,55 kılo, uzyndyǵy 34 sm. QHR. Heılonjan provınsııasy. 1287 j.
Qol atýǵa arnalǵan qola zeńbirek
Iýan ımperııasy. Qoladan quıylǵan.
Salmaǵy 6,94 kılo, uzyndyǵy 35,5 sm, uńǵysynyń dıametri 10,5 sm.
QHR. Shanshı provınsııasy. Sıan qalasy mýzeıi.
Al ótken kúnder bederine úńilsek, qazaqtyń soǵys tarıhynda sońǵy ret zeńbirek qoldanǵan – Kenesary han. Bul qarýlardy Kenekeńe Buqar ámiri syılaǵany týraly jazba derek bar. Onda: «Buqar hany Kenesaryǵa 60 myltyq, 15 zeńbirek syılasa, Hıýa ámiri eki zeńbirekti oq-dárisimen birge bergen» degen málimetti kórdik.
Kenesary han osy qarýlardy qyrǵyzdarǵa qarsy qoldanǵan. Oǵan dálel hannyń qasynda bolǵan Nysanbaı jyraý Jamanqululynyń:
«Embiden alǵan zeńbirek,
Salyp erge teńdedi...» degen sózi dálel bolsa, taǵy bir derek: Tilegen atty aqynnyń «Kenesary – Naýryzbaı» atty tolǵaýynda:
«Attandy on tórt myń qol jer qaıysyp,
Basy eken – Kenesary, bir zeńbirek», degen jyr mátini bar eken («Qazaq halyq ádebıeti», 1996, T.3. 200-b).
Qarýtanýshy Qalıolla Samatuly óziniń «Qazaqtyń otty qarýlarynyń tarıhy» atty eńbeginde: «Kenesaryǵa qarsy qyrǵyzdar Alataýdyń bir asýyna qamal turǵyzyp, bekinip soǵysady. Kenesary qamaldy zeńbirekpen atýǵa buıyrady» dep jazsa, bul oqıǵa týraly Nysanbaı jyraý:
«Qaharlanyp han Kene,
Ashýlanyp sol jerde,
Aldyrdy eki túıeni,
Shógerip salyp túıege,
Zeńbiregin súıedi», dep jyrlapty.
Kenesary qyrǵyzǵa qarsy zeńbirek qoldanǵany týraly orys porýchıgi Gren: «Kenesarynyń áskerinde túıege artyp júretin úsh uzyn zeńbirek boldy» dep jazypty (Q.Ahmetjan. «Qazaqtyń oty qarýlarynyń tarıhy». Astana. «Folınat», 2016. 61-b). Osyndaǵy eki zeńbirekti Kenesary jeńilgen soń orys ákimshiligi Pishpek qorǵanysynyń begine syılaǵan eken.
