Foto Ashyq derekkóz
2024 jylǵy 30 shildede Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2029 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparyn bekitý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy, basym baǵyttardyń biri – zańdylyqty qamtamasyz etý jáne memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrý. Irgetasy zań ústemdigin qamtamasyz etýdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty boldy.
Konstıtýsııalyq Sottyń negizgi qyzmeti zańdar men normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigin baqylaý. Bul turǵyda sot eshbir zańnyń nemese quqyqtyq aktiniń Konstıtýsııanyń negizgi qaǵıdattary men normalaryn buzbaýyna kepildik beredi. Akt konstıtýsııaǵa qaıshy dep tanylsa, ol zańdy kúshin joǵaltady, bul onyń qoldanylýyna jáne azamattardyń quqyqtarynyń buzylýyna jol bermeıdi.
2024 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Konstıtýsııalyq sotqa kelesi máseleler boıynsha eki myńnan astam azamattardyń ótinishteri kelip tústi:
- zańnyń nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiniń nemese olardyń jekelegen erejeleriniń konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserý boıynsha – 25,2%;
- sot aktilerimen kelispeýshilik týraly – 18,7%;
- qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý boıynsha – 14%;
- quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń áreketine shaǵymdarmen – 83 ótinish;
- quqyqtyq normalardy túsindirý týraly ótinishtermen – 81 ótinish jáne basqa da máseleler boıynsha.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy barlyq azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryna, onyń ishinde ómir súrýge, qaýipsizdikke, sóz bostandyǵyna, din jáne jınalys bostandyǵyna kepildik beredi. Konstıtýsııada áleýmettik memlekettiń negizderi bekitilgen, bul memlekettiń óz azamattary aldyndaǵy jaýapkershiligin, olardyń laıyqty ómir súrý deńgeıin qamtamasyz etýdi, bilimge, densaýlyq saqtaý men áleýmettik qamsyzdandyrýǵa qol jetkizýin qamtamasyz etedi. Konstıtýsııalyq sot memlekettik organdardyń zańdary men is-áreketteriniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin baqylaý arqyly osy qaǵıdalardyń saqtalýyn qamtamasyz etedi jáne janjaldardyń aldyn alýda, daýly máselelerdi quqyqtyq negizde sheshýde mańyzdy ról atqarady.
2022 jyly birqatar konstıtýsııalyq-quqyqtyq túzetý engizildi. Olardyń biri Konstıtýsııanyń 6-babynyń 3-tarmaǵynda Qazaqstan halqynyń barlyq tabıǵı resýrstarǵa: jerdiń, sýdyń, jer qoınaýynyń, ormandardyń jáne ózge de ósimdikterdiń, janýarlar dúnıesiniń halyqtyń órkendeýine jáne olardyń zańdy quqyqtary men múddeleriniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan menshigi jarııalandy. Qazaqstan azamattary úshin tabıǵı resýrstarǵa halyqtyq menshikti ornatýdyń da genetıkalyq deńgeıde sińgen óte tereń adamgershilik-patrıottyq máni men mazmuny bar. Progressıvti norma áleýmettik-ekonomıkalyq sıpattaǵy kóptegen máselelerdi iske asyrýǵa baǵyttalǵan jáne memleketimizdiń sapaly materıaldyq bastaýyn qurýǵa negiz bolady.
Osyǵan uqsas konstıtýsııalyq normalar Germanııa, Fransııa, Italııa, AQSh jáne t.b. joǵary damyǵan elderdiń Konstıtýsııalarynda bekitilgen. Konstıtýsııalyq zańnama negizinde barlyq salalyq zańdar áleýmettik ádilettilik pen tıimdilik talaptaryna saı reformalanady.
Konstıtýsııa joǵaryda aıtylǵandarmen qatar, jeke menshikti quqyqtyq qorǵaýdy, kásipkerlik erkindigin jáne naryqtyq ekonomıkany qoldaýdy qamtamasyz ete otyryp, eldiń ekonomıkalyq damýyna jaǵdaı jasaıdy. Ol sondaı-aq memlekettiń turaqty ekonomıkalyq ósý úshin jaǵdaı jasaý, onyń ishinde áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne ınnovasııalardy qoldaý jónindegi mindettemelerin bekitedi. Quqyqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etip, ınvestorlardyń múddesin qorǵaı otyryp, Konstıtýsııa shetel ınvestısııalaryn tartýǵa jáne eldiń ekonomıkalyq órkendeýiniń kepili bolyp tabylatyn kásipkerlikti damytýǵa yqpal etedi.
Konstıtýsııa irgeli qujat bola otyryp, eldiń halyqaralyq arenada kórsetetin qundylyqtary men qaǵıdattaryn aıqyndaıdy. Demokratııalyq prınsıpterdi, adam quqyqtaryn jáne zań ústemdigin bekitetin Konstıtýsııalar elimizdiń oń ımıdjin qalyptastyrýǵa jáne ony halyqaralyq qoǵamdastyqtyń senimdi jáne jaýapty múshesi retinde qabyldaýǵa yqpal etedi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy jaı ǵana quqyqtyq qujat emes, memlekettiliktiń, táýelsizdiktiń, demokratııanyń sımvoly. Ol barlyq azamattyń turaqtylyǵyn, órkendeýin jáne ál-aýqatyn qamtamasyz etý sııaqty ulttyq maqsattarǵa qol jetkizýdiń negizi bolyp tabylady. Bul proseste Konstıtýsııalyq Sottyń róli baǵa jetpes, óıtkeni ol konstıtýsııalyq qurylysty, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etedi, sondaı-aq halyqtyń quqyqtyq júıege degen senimin nyǵaıtady. El damýynyń zamanaýı dınamıkasy jaǵdaıynda Konstıtýsııa Qazaqstandy turaqty damý men órkendeý jolyna baǵyttaıtyn basty baǵdar bolyp qala beredi.
Anar ABAIHANQYZY,
professor
