– Memleket basshysy Joldaýda 2040 jyldarǵa qaraı eldegi sý tapshylyǵy 12-15 mlrd tekshe metrge jetýi múmkin ekenin aıtty. Biz transshekaralyq sý kózderine táýeldi bolǵandyqtan, kórshiles eldermen bul máseleni qaı tarapqa da tıimdi bolatyndaı sheshe alý óte mańyzdy. Bul baǵytta qandaı jetistikterge qol jetkizildi?
– Mınıstrlik kórshi memlekettermen transshekaralyq sýaıdyndaryn paıdalaný máselesi boıynsha 15 is-shara ótkizdi. Nátıjesinde, bıyl elimizge О́zbekstannan 4 mlrd tekshe metrden astam, Tájikstannan 488,6 mln tekshe metr, Qyrǵyzstannan Shý ózeni arqyly 180 mln tekshe metr jáne Talas ózenimen 380 mln tekshe metr sý keldi. Qytaımen 20-dan astam transshekaralyq ózen boıynsha kelissóz júrgizilip jatyr. Onyń ishinde 3 iri ózen – Ertis, Ile jáne Emel bar. Reseımen Jaıyq, Ertis jáne basqa iri transshekaralyq ózenderdiń sýyn paıdalaný, qorǵaý jáne zertteý jumystaryn júrgizý jóninde kelissózder ótti.
– Sýdy únemdep paıdalaný týraly jıi aıtylady. Biraq sodan shyqqan qorytyndy baıqalmaıdy. Bul túıtkil ári qaraı da solaı jalǵasa bere me, álde sheshimin tabý boıynsha naqty jospar qarastyrylyp jatyr ma?
– Bıyl sý qoımalaryna 75 mlrd tekshe metr sý jınaldy, onyń 12 mlrd-tan astamy – tasqyn sýy. Bul ótken jyldan 15 mlrd tekshe metrge kóp. Shardara sý qoımasyna 4,2 mln tekshe metr sý keldi. Bul bir jyl burynǵy kórsetkishten 2,5 ese kóp. Qapshaǵaı sý qoımasy sońǵy 10 jylda alǵash ret 18 mlrd tekshe metrden artyq sý jınap, 100%-ǵa toldy. Jyl basynan Balqash kóline 12 mlrd tekshe metr, Kaspıı teńizine 7,4 mlrd tekshe metr sý jiberildi. Aral teńizine 664 mln tekshe metr sý keldi. Bul ótken jylǵy kólemnen 2,5 ese artyq. Prezıdent Qazaqstan halqyna Joldaýynda tapsyrǵan «Kóktemgi qarǵyn sýdy jınaý jáne ony egistikke jetkenshe qumǵa sińirip joǵaltyp almaý máselesi» sheshimin tabýǵa tıis. О́ıtkeni onyń bári – ishki sý qorymyz. Ol úshin jańa bógen salý, keminde 15 sý qoımasyna kúrdeli jóndeý júrgizý kerek. Biz Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn ázirledik. Qujatta qosymsha sý kólemin qamtamasyz etýge 42 jańa sý qoımasyn salý qarastyrylyp otyr.
– Prezıdent «Elimizdiń keı óńirlerinde sýdy eń kóp jumsaıtyn aýyl sharýashylyǵy salasynda onyń 40 paıyzy bosqa ysyrap bolyp jatyr. Sý sharýashylyǵy nysandarynyń 60 paıyzy tozyp tur. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin óte batyl jáne shuǵyl sharalar qajet» dedi. Joldaýdan beri bir jyl ýaqyt ótti: qandaı batyl jáne shuǵyl sharalar qolǵa alyndy?
– Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý úshin 2030 jyldyń sońyna deıin kezeńdik jospar jasalyp, ár óńirge sý únemdeý júıeleri ornatylǵan egis alqaptaryn ulǵaıtý boıynsha naqty ındıkatorlar berildi. 2030 jyldyń sońyna qaraı respýblıkadaǵy sýarmaly jerlerdiń jalpy kóleminiń 50%-dan astamyn sý únemdeý tehnologııalarymen qamtý jáne osylaısha, jylyna 2,2 tekshe shaqyrymǵa deıin sý únemdeý josparlanǵan.
Árıne, elimizdegi sý sharýashylyǵy ınfraqurylymdarynyń kóbi 30-50 jyldan astam kúrdeli jóndeý jáne rekonstrýksııalaý júrgizilmeı jumys istep keldi. Bul rette sý sharýashylyǵy nysandarynyń is júzindegi tozýy 60%-dan asyp ketti. Kommýnaldyq jáne jeke menshiktegi jekelegen qurylystarda kúrdeli jaǵdaı qalyptasqan. Sondyqtan 96 gıdrotehnıkalyq qurylysty jóndeý jumystary qolǵa alyndy. Sondaı-aq sý qubyrlaryn salý jáne rekonstrýksııalaý boıynsha 30 jobany iske asyrýdy bastadyq. Nátıjesinde, 1,4 mln adam turatyn 437 eldi mekende aýyzsýmen jabdyqtaý sapasy jaqsarady.
Sharýalardy sýdy únemdeýge, ony tıimdi paıdalanýǵa yntalandyrý úshin birqatar is-shara qabyldandy. Uńǵymalardy burǵylaý shyǵynyn sýbsıdııalaý kólemi 80%-ǵa ulǵaıtyldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip sý únemdeý júıelerin ornatý shyǵynyn sýbsıdııalaý mólsherin 50%-dan 80%-ǵa deıin ulǵaıtý boıynsha jumys júrgizilip jatyr.
– Memleket basshysy aıtqan mańyzdy mindettiń biri – sý sharýashylyǵyn basqarý júıesine túgel reforma jasaý qajettiligi. Bul boıynsha qandaı ózgerister bar?
– Sý sharýashylyǵy salasynda 10 myńnan asa adam eńbek etedi. Jyl basynan 7 000-ǵa jýyq mamannyń eńbekaqysy orta eseppen 25%-ǵa ósti. Sý salasynyń 450-den asa qyzmetkeri mamandandyrylǵan ortalyqtar janyndaǵy biliktilik arttyrý kýrstarynan ótti. «Bolashaq» baǵdarlamasyna sý salasynyń mamandyqtary qosylyp, bıyldan bastap stýdentter atalǵan mamandyqtar boıynsha shetelde bilim alý múmkindigine ıe boldy. Mınıstrlik 9 joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyp, nátıjesinde, 80 stýdent «Qazsýshar» fılıaldarynda óndiristik tájirıbeden ótti.
– Bıylǵy tasqyn kezinde mınıstrlik atyna az syn aıtylǵan joq jáne ol synnyń basym bóligin negizsiz dep te aıta almaımyz.
– Bıylǵy sý tasqyny kezeńiniń qorytyndysy boıynsha joǵaryda aıtyp ótken tujyrymdamaǵa qosymsha ózgerister engizildi. Sý tasqynynyń aldyn alý jáne keltirilgen zalaldy azaıtý úshin keshendi ǵylymı zertteýler júrgizý kózdeledi. Sý tasqynyn boljaý men modeldeýdi jetildirý, kadrlyq áleýetti arttyrý, ınfraqurylymdy damytý jónindegi sharalar kúsheıtilip jatyr.
Sonymen qatar jańa Sý kodeksiniń jobasyn ázirledik. Bul – birqatar aýqymdy jańalyqty qamtıtyn jáne sý zańnamasyn ózektendirýge múmkindik beretin irgeli qujat. Kodekste sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa, sý únemdeý tehnologııalary men sýdy qaıta paıdalaný júıelerin qarqyndy engizýge basymdyq beriledi. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha jańa kodeks jobasyna sý tasqyny men qurǵaqshylyqty boljaý, josparlaý jáne oǵan den qoıý jóninde ózgerister engizilip jatyr.
– Únemi jerústi sýlary týraly másele kóteremiz. Eldiń jerasty sý qorlary týraly ne aıtasyz? Jerasty sýaıdyndary qandaı aımaqtarda, qalaı ornalasqan?
– Jalpy, elimizdiń aýmaǵy jerasty sýyna óte baı. Sonyń esebinen ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy qajettilikterdi tolyq qamtamasyz etýge bolady. Alaıda jerasty sýlarynyń aýmaqqa taralýy birkelki ornalaspaǵan. Mysaly, Ońtústik jáne Shyǵys Qazaqstannyń jerasty sý resýrstary basqa aımaqtardyń sý qajettiliginen birneshe ese kóp. Al Soltústik, Batys jáne Ortalyq oblystarda jerasty sýynyń tapshylyǵy baıqalady.
Jerasty sýynyń negizgi basym qorlary (shamamen 58%-y) Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Túrkistan jáne Pavlodar oblystary sheginde shoǵyrlanǵan. Bul negizinen Jońǵar, Ile, Qyrǵyz Alataýy, Qarataý jáne Talas taýlarynyń taý bókterindegi jazyqtardyń sýlary. Eldegi jerasty sýlarynyń jalpy qory jylyna 15,7 tekshe shaqyrymdy quraıdy.
– Sý salasyn damytý úshin ınvestısııa tartý qajettiligi týyndap turǵany belgili. Eldegi sý sharýashylyqtarynyń ınvestorlarǵa tartymdylyǵy qandaı? Osy kúnge deıin salaǵa kelgen ınvestorlar bar ma?
– Tutas alǵanda, salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy tómen. Qazir osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp jatyrmyz. Atap aıtqanda, Izraıl bizde sý qoımalarynyń qurylysyna ınvestısııa salýǵa nıetti. Ol úshin mınıstrlik Izraıl eliniń «Value LBH» jáne «Dan Capital» ınvestısııalyq kompanııalarymen ekijaqty kelissózder júrgizdi. Izraıldik bıznesmender elimizde sý qoımalaryn salý jáne rekonstrýksııalaý jumystaryna ınvestor retinde qatysýǵa daıyn ekenin bildirdi.
Bıyl ár óńirde 5 sý qoımasynyń qurylysyn bastaý josparlanyp otyr. 8 nysannyń qujaty ázirlenip jatyr. Jumys 2024-2028 jyldar aralyǵynda oryndalýǵa tıis.
Qurylys jumystary sý sharýashylyǵyn damytýdyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan Keshendi josparyna sáıkes júrgiziletin bolady. Qazir jańa sý qoımalaryn salýǵa ınvestorlardy tartý boıynsha kelissózder júrgizilip jatyr. Joba eldiń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne transshekaralyq ózenderge táýeldilikti azaıtýdy maqsat etedi.
– Rahmet.
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»
