Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
– Prezıdenttiń osy jolǵy Joldaýyna negizinen ekonomıkalyq, qarjylyq máseleler ózek boldy. Siz ne baıqadyńyz? Pikirińiz qandaı?
– Prezıdent atap kórsetken ekonomıkany yryqtandyrý, nesıeleýdi qaıta iske qosý, shıkizattyq emes sektordy damytý sııaqty jańa sharalar uzaqmerzimdi ósim úshin negiz bola alady. Qazir biz ındýstrıalandyrý boıynsha sony serpilisterdi kórip otyrmyz. 17 mega joba iske asyrylyp jatyr. О́ńdeýshi ónerkásip salasy taý-ken sektorynan jyldamyraq ósip keledi. Inflıasııa 2,5 ese baıaýlady. Elimizdiń halyqaralyq rezervi 100 mlrd dollardan asty. Iаǵnı statıstıkalyq kórsetkishter jaman emes. Biraq ekonomıka qurylymyndaǵy sapaly ózgerister áldeqaıda mańyzdyraq.
Memleket basshysynyń Joldaýyn Úkimet úshin qazirgi jaǵdaıdaǵy is-qımyldyń naqty baǵdary deýge bolady. Úkimettiń ekonomıkalyq blogi el ekonomıkasynyń modelin ózgertý boıynsha kúrdeli qurylymdyq reformalardy júzege asyrýǵa qatysty jumystardy uıymdastyrýy kerek. Mundaı irgeli ózgerister ýaqytty talap etedi. Birden nátıje kúte almaımyz – ekonomıkadaǵy qurylymdyq reformalar birneshe jyl ótken soń jemisin beredi. Ekonomıka – tek dál esepteýdi emes, tózimdi de talap etetin kúrdeli mehanızm.
– Joldaýdaǵy mańyzdy taqyryptyń biri – naqty sektorǵa kredıt berý jaıy. Bul baǵyttan qandaı
perspektıva kóresiz?
– Qoljetimdi nesıeleý arqyly bıznesti qoldaý – ekonomıkalyq ósimniń qozǵaýshy kúshi. Naqty sektordy, ásirese shaǵyn jáne orta bıznesti damytý jańa jumys oryndaryn qurýǵa, salyqty arttyrýǵa, áleýmettik turaqtylyqty nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Sońǵy jyldary bankter bızneske qaraǵanda, halyqqa joǵary paıyzben nesıe berýdi kúsheıtti. Sóıtip, teńsizdik týdy: azamattar tutynýshylyq nesıe qamytyn kıip jatsa, shaǵyn jáne orta bıznes qarjylandyrý boıynsha qıyndyqqa tap boldy. 14 paıyz deńgeıindegi joǵary bazalyq mólsherleme kóptegen kásipkerge nesıe alýǵa múmkindik bermeıdi, sebebi mundaı qaryzdy der kezinde tólep otyrý tipti múmkin emes. Nátıjesinde, Úkimet bıznestiń qarjyǵa qol jetkizýin jeńildetý maqsatynda paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýǵa májbúr. Bul óz kezeginde Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemeni tómendetpeýine sebep. Mundaı tuıyq sheńberdi joıý kerek. Kásipker nesıeni qınalmaı alyp, qarajatyn óndiriske, ınnovasııaǵa jáne eksportqa sala alatyndaı jaǵdaı týǵyzýymyz qajet. Bul túıtkildi tarqatý úshin Úkimet pen Ulttyq bank ortaq sheshim taba alady dep senemin.
– Prezıdent «kórpege qaraı kósilýimiz kerek» dedi. Aldaǵy ýaqytta bıýdjet saıasaty qalaı ózgermek jáne azamattarǵa qalaı áser etpek?
– Kórpege qaraı kósilý – jeke qarjyny basqarýǵa baıyppen qaraý ǵana emes, memlekettik qarjy turaqtylyǵyn retteı alatyn jalǵyz resept. Prezıdent mańyzy tómen mindetterge shamadan tys aqsha shashýdan bas tartyp, strategııalyq mańyzdy jobalarǵa mán berýimiz kerek dedi. Demek memleketke túk paıda ákelmeıtin shyǵyndarǵa tosqaýyl qoıylyp, bıýdjetti baqylaý qatańdaı túsedi. Mundaı sharalar bıyl jyl sońyna deıin qabyldaýdy josparlap otyrǵan Bıýdjet kodeksinde qarastyrylmaq. Máselen, Ulttyq qordan nysanaly transfertti tek asa mańyzdy nysandar men jalpymemlekettik mańyzy bar jobalardy qarjylandyrý úshin paıdalaný kózdeledi. Sondaı-aq memlekettik bıýdjet shyǵyny ósimi de shekteledi. Sońǵy birneshe jylda memleket bıýdjet shyǵynyn tym arttyryp jiberdi, ásirese áleýmettik qajettilikterge baılanysty. Alaıda mundaı shyǵyndardyń qaıtarymy kúmán týdyrady. Prezıdent 3,3 trln teńge jumsalyp otyrǵan densaýlyq saqtaý salasynyń júıesin mysalǵa keltirdi. Árıne, elimizdegi medısınalyq qyzmettiń sapasy ondaı shyǵyn deńgeıine sáıkes emes. Bul basqa salalarǵa da qatysty.
Menińshe, bıýdjet shyǵyndarynyń tıimdiligin arttyratyn birden-bir múmkindik – sıfrlandyrý. Memlekettik qarjyny basqarý úderisine zamandyq tehnologııalardy engizý memleket múddesine baǵyttalǵan ár teńgeni jeke baqylaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Shyǵyn meılinshe ashyq bolyp ári jeńil qadaǵalanǵan saıyn jemqorlyq táýekeli de tómendeıdi. Memleket qarjysy naqty maqsatqa paıdalanylady.
Sıfrlyq teńgeniń qoldanysqa enýi úlken progresske yqpal etýi múmkin. Bıyl shildede Ulttyq bank bıýdjet qarjysy shyǵyndaryn tańbalaý úshin sıfrlyq teńgeni paıdalaný boıynsha qanatqaqty jobany iske qosty. Sıfrlyq teńgemen esep-aıyrysý túpkilikti jetkizýshi men merdigerge deıin búkil tizbek boıynsha baqylaýdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Ondaı jaǵdaıda jemqorlyq pen «kúmándi isterdiń» kóleńkesi de qalmaıdy.
– Memleket basshysy Ulttyq qor máselesin de qozǵap ótti. Qordyń qazirgi strategııasyn jáne qarajattyń el ekonomıkasy ıgiligine jumsalý múmkindigin qalaı baǵalaısyz?
– Qazir qorda 60 mlrd dollar jınalyp tur. Bul qarajattyń basym bóligi kiristiligi tómen sheteldik aktıvterge salynǵan. Sońǵy 10 jylda Ulttyq qor kiristiligi nebári jyldyq 2 paıyzdy qurady. Endi paradoksty qarańyz: biz óz aqshamyzdy 2 paıyzben berip jatqan kezde, 5 paıyzben syrttan zaım tartyp jatyrmyz. Is júzinde óz aqshamyzdy ekonomıkamyzdy ósirýge jumsamaı, qaryzǵa alý úshin tólep jatyrmyz. Bul strategııany qaıta qaraıtyn kez jetti. Árıne, mundaı rezerv qıyn kezderde bıýdjetti turaqtandyrady. Alaıda onyń bir bóligin ishki ekonomıkany damytýǵa jumsasaq, odan ári tıimdi bola túspek. Iаǵnı biz Ulttyq qor qarajatyn naqty ósim men elge paıda ákeletin ózimizdiń jobalarǵa ınvestısııalaýǵa tıispiz.
Biraq eskeretin jaıt bar – olar rasymen tıimdi ári strategııalyq mańyzdy jobalar bolýǵa tıis. Jeti ret ólshep, bir ret keseıik. Bizge tek ınvestısııa emes, uzaqmerzimdi ósim men turaqtylyqty qamtamasyz ete alatyn ınfraqurylym, tehnologııa, ónerkásipke maqsatty salym qajet.
– Prezıdent jańartylǵan Salyq kodeksin qabyldaýdy kelesi jylǵa shegertti. Bizdi qandaı ózgeris kútip tur dep oılaısyz?
– Jańa Salyq kodeksi uzaq ýaqyt ázirlendi jáne Parlament talqysyna túsip otyr. Sózsiz, aýqymdy jumys isteldi. Soǵan qaramastan jetildirýdi talap etetin daýly sátter de az emes. Ásirese salyq jeńildikteri boıynsha. Sondyqtan men Prezıdent sheshimin tolyq qoldaımyn. Uzaqqa sozylsa da sapaly etip jetildirgen jón.
Prezıdent, birinshiden, bankter úshin salyq salýdy arttyrý týraly aıtty. Úkimet olardyń korporatıvti tabys salyǵyn 20-dan 25 paıyzǵa (bıznes-nesıeleýmen baılanysy joq, tek kirisi boıynsha) kóterýdi usynǵan. Bul talap jańa kodekske engizilip qoıdy. Ekinshi másele jeke tabys salyǵy boıynsha progressıvti shkalaǵa qatysty. Elimizde birkelki mólsherleme – nebári 10 paıyz. Álemdegi eń tómen mólsherlemeniń biri. Kóbirek tabys tabatyndar úshin bul mólsherleme ósirilmek. Bul – kópshilikke emes, óte aýqatty adamdardyń tar sheńberine ǵana áser etetin ádildik elementi. Úshinshisi – salyq jeńildikteri. Bizde jeńildik kóp, biraq sodan keletin ekonomıkalyq paıda joqtyń qasy. Úkimettiń baǵalaýynsha, búkil salyq jeńildigi saldarynan týyndaıtyn joǵaltý – 3,5 trln teńge. Mine, tap osy tusqa tártip qajet-aq – jeńildikterdiń jartysyn joıyp, basqasynyń tıimdiligi boıynsha qatań monıtorıng qajet-aq.
Eń basty nárse – salyqtyq ákimshilendirýdi tolyq sıfrlandyrý. Salyq organdary qate izdep, jazalaýdyń ornyna adamdar men bızneske salyqty durys tóleý boıynsha der kezinde kómek qolyn sozýǵa tıis. Qazir jazalaý emes, qyzmet kórsete bilý mańyzdy. О́ıtkeni kóp adam salyqtan ádeıi jaltarmaıdy, birazy zańnyń egjeı-tegjeıin tolyq bilmeı jatady. Memleket bul oraıda adamdarǵa seriktes bolýy shart: túsinikti ınstrýksııa usynsyn, úderisterdi avtomattandyrsyn, bıýrokratııalyq barerlerdi joısyn. Eger biz salyq júıesin senim men kómek ustanymyna negizdep qurar bolsaq, adamdar men kompanııalar erikti jáne baıypty túrde salyq tóleı bastaıdy. Bul salyq túsimin ulǵaıtyp qana qoımaıdy, sonymen qatar memleketke degen senimdi de nyǵaıtady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»
