Sýretterdi túsirgen – avtor
О́tken aptada «QazaqGeography» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń uıymdastyrýymen Ulytaý memlekettik ulttyq tabıǵı parkine aqparattyq týr jasap, kıeli hám tarıhı jerlerge arnaıy baryp qaıttyq. О́ńirdiń kóp jurt bile bermeıtin tylsym kórinisterimen de tanystyq. Aıta keteıik, atalǵan issapar Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti (OShJDK) men BUU Damý baǵdarlamasynyń (BUUDB) «Turan jolbarysyn reıntrodýksııalaý jáne Ulytaý taý jotasynyń tabıǵı jáne tarıhı-mádenı nysandaryn qorǵaýǵa kómektesý» jobasy aıasynda ótti. Týr osy joba barysynda qol jetkizilgen aralyq nátıjelerdi kórsetip, Ulytaý aımaǵynda týrıstik salany damytýǵa yqpal etý maqsatyn kózdeıdi. Ásirese, óńirdiń tarıhı jáne tabıǵı áleýetine nazar aýdarýǵa, turaqty týrıstik ınfraqurylym qurýǵa, kelýshiler úshin aımaqtyń tartymdylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Sapar barysynda qatysýshylarǵa mazmundy baǵdarlama usynylyp, túrki órkenıetiniń besigi sanalatyn Ulytaýdyń biregeı tabıǵı nysandaryna saıahat jasaldy. Joshy han tarıhı-mádenı kesheninen bastap, Alasha han men Maqat mazary, Keıki batyrdyń úńgiri men Ámir Temir jazý jazǵan tastyń kóshirmesi bar Altyn shoqy, Aqjar borly shatqaly, Áýlıetaý men Han ordasy syndy tarıhı jerlerge atbasyn burdyq. Shyńǵyshandy aq kıizge orap han kótergen deıtin tustyń qasıetine yrymdap, biz de bir aýnadyq (neni bolsa da jaqsylyqqa jorıtyn halyqpyz ǵoı). O sheti men bu shetine kóz jetpeıtin Ulytaýdyń mań dalasynda úsh kún boıy jolsyzben júrip, jalpy qashyqtyq, shamamen 900 shaqyrymdy artqa tastappyz. Alǵan áser mol, túıgenimiz de az emes. Álqıssa.
Iá, Ulytaý dese, ár qııadan ulardy izdeıtinimiz anyq. «Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin jediń be?» degen halyq sóziniń qaı jyl, qaı ǵasyrdan beri aıtylyp kete jatqany da beımálim. El arasynda ular haqyndaǵy ańyz kóp. Estýimizshe, ular – tek qııa-shyńdy mekendeıtin qasıetti qus. Izdegen ár janǵa kórine bermeıdi, izin de kórsetpeıdi. О́te saq. Jergilikti jurt ta ular qustyń tarıhyn jaqsy biledi. Ulytaý óńirindegi týrızm sarapshysy ári gıd Saǵadat Muhambetov qysy-jazy taý basyn meken etetin otyryqshy, dene turqy kekilikke uqsas keletin shaǵyn ǵana ular eshkimniń mazalaǵanyn, tynyshtyǵyn buzǵanyn qalamaıdy deıdi.
Kún kózimen qubylǵan...
Qorǵasyn aýylynan on segiz shaqyrym jerde Tamdy ózeniniń boıymen Qostanaı oblysyna qaraı túskende tabıǵattyń aıryqsha sulý mekeni bar. Tipti kópke beımálim, adam jıi aıaq basa bermeıtin ańǵar deýge de bolady. Taý silemderi saz topyraq pen gıpstiń túrli mıneraldarymen aralasyp, aq jáne qyzyl tústerge boıalyp turatyn Aqjar borly taýlarynyń el arasynda túrli ataýy bar. Bireýler «Aqjal borly shatqaly» dese, endi bireý «Qyzyl» dep te ataıdy. Aqjarǵa kelseńiz, bir aıaǵyńyz Ulytaýda, bir aıaǵyńyz Torǵaı dalasynda tur deı berińiz. Jaıyla sozylǵan borly shatqal eki oblystyń da aýmaǵyn alyp jatyr. Tipti tóbesinen sonaý jaqqa kóz tikseńiz, Qostanaı oblysy kórinedi.
Bir qaraǵanda, Aýstralııadaǵy Ýlýrý tóbeshigine óte uqsas, biraq qurylymy ózgeshe taý jotasy kelýshilerdiń salmaǵynan tóselip jatqandaı. Eń áserlisi, kúnniń kózi qaıda tússe, sol tusy túrli túske boıalyp, sýretshiniń kenebindeı qubylady. Ásirese, kún shyǵar, kún batar sáttegi borly shatqaldyń kórinisi kóz súısindiredi. Bul tóbelerdiń mundaı tústerge boıalýy ondaǵy maıda ametıst krıstaldardyń sazdy topyraqta kóp bolǵandyǵynan bolýy múmkin deıdi zertteýshiler. Al týrıster Aqjardy Mars planetasynyń peızajdarymen uqsastyryp, «marstyq» dep te ataıdy.
Aqjardyń ǵajaıyp kórinisine kýá bolý ońaı sharýa emes bolyp shyqty. Jolsyz on segiz shaqyrym degenińiz kez kelgen kólikke des bere bermeıdi. Kúrt burylys, tosyn tóbe, qıyr jol. Sary dala shet-shegi joqtaı jetkizbeıtini taǵy bar. Sóıtip, kele jatqanda tym alystan bir top kıik ǵaryshtyń jyldamdyǵymen yzǵytyp barady. Ǵajap kórinis. Jergilikti jurt aldyn kıik kesip ótse, jaqsy yrymǵa balaıdy.
Munda shuńqyrlar men úlkendi-kishili oıpattar jıi kezdesedi. Shoqylardyń ústińgi qabatynda krıstaldanǵan gıps kóp. Degenmen osynsha jyldan beri qar men jańbyrdyń sýyna tótep berip kele jatqany tańǵaldyrady. Bul mańda qatty ystyq kún men ylǵaldyń joqtyǵynan ósimdikter men janýarlar óte az.
Maqat sahanasy
Aqjar taýlarynan keıingi toqtaǵan núktemiz – kúni búginge deıin bir kirpishi buzylmaı saqtalyp kelgen Maqat sahanasy. Mazar borly shatqaldan asa alys emes. XX ǵasyrdyń basynda salynǵan eskertkish Ulytaý oblysy men Qostanaı oblysynyń shekarasyndaǵy Qorǵasyn aýylynan 8 shaqyrym jerde, Arǵanaty taýynan bastaý alyp, Torǵaıǵa kelip quıatyn Qaratorǵaı ózeniniń boıynda tur. El biletindeı, bul mazardy Tólek rýynan shyqqan Maqat esimdi bedeldi kisi óz áýletine arnap saldyrǵan. Tumsa tabıǵat tunǵan bul jer HIH ǵasyrda Qaratorǵaı ózeniniń jaǵasyn meken etken baı Maqat Sarjanulynyń qystaýy bolǵan. Sahanaǵa jerlenetin adamnyń denesi jerge kómilmeı, erler jáne áıelder úshin arnaıy bólingen jerasty kameralarynda saqtalǵan.
Kópshilikti tańǵaldyrǵan kóne keseneniń bar qupııasy da, ańyz áńgimesi de erekshe sáýlet úlgisinen bastalady. Sahananyń bıiktigi – 6 metr. Syrtqy buryshtary men qabyrǵa jıekteri qyzyl kirpishten jartylaı doǵal qalanyp, shyǵyńqy baǵanamen órilgen. Kúmbezi konýs tárizdi bolyp keledi. Bas qasbeti «P» árpi pishindes beldeýmen sándelip, ortasynan doǵal kireberis esik shyǵarylǵan. Úsh qabyrǵasy kilem oıýyna uqsas órnekpen ádiptelgen. Negizgi qasbettiń ishki qabyrǵasyna saty ornatylǵan. Dáliz arqyly satymen 1 metr tereńdiktegi qabirge túsýge bolady. Onyń esigi shymyldyqpen jabylady. Áıel men er adamǵa arnalǵan eki qabirdiń buryshtarynda sharshy pishindi sańylaý qaldyrylǵan. Esik aldyndaǵy sahanada úsh qulpytas tur.
Bul sahananyń ereksheligi – bir ýaqytta úsh adamnyń, ıaǵnı er adamnyń, áıel adam men balanyń máıiti birge qoıyla beredi. Kireberiste shymyldyqty ashqanda eń birinshi mańdaıyń tıetin – balanyń orny. Sosyn sol jaq túbinde er adamnyń máıitin qoıatyn jer bar. Ortasyna áıelder qoıylady. Munda jatqan máıit shilińgir shildeniń aptap ystyǵynda da ıistenip ketpeıdi. Sebebi, sahananyń ishinde árbir máıit qoıylǵan jerde aýa tazartatyn arnaıy qubyr jelisi bar. Sondyqtan ashyq qabirstannyń ishinde múlde ıis turmaıdy. Únemi qońyr salqyn. Ishki qabyrǵasy kirpishten órilgen. Birqalypty salqyn aýa saqtalyp turady. Sahana ishinde oryn bosatý kerek bolǵan jaǵdaıda, munda jatqan máıittiń eti aǵyp ketkennen keıin, súıegin qapshyqqa jınap, tómenge túsiredi. Al oryn bosatý kerek bolmasa, basqa máıitti ákelgenshe sol jerde jata beredi.
Maqat baıdyń nemeresi Ábýǵalı Maqatovtyń aıtýynsha, Maqat sahanasynyń irgetasy 1898 jyly qalana bastaǵan. Kirpishteri qoldan quıylyp, ár kirpishke quran aıattary jazylǵan, qurylys jumystary 1907 jyly aıaqtalady.
«1890 jyldary Maqat atam Túrkistanǵa baryp, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin kórip, mańaıyndaǵy eski qorymdardy aralap, óz bolashaq urpaǵyna eskertkish qaldyrsam degen oıǵa keledi. Sahana tamnyń súlbi jobasyn syzyp, eline qaıtyp oralady. Kelgen soń ózi mekendegen Saryadyr, keıin Qaıyńshoq, kazirgi tańda Maqat dep atalatyn jerge erekshe cahana tam salamyn dep bel býyp, iske kirisip ketedi. Osylaısha, atam Maqat, inisi Ahmet ekeýi turaqtaǵan jerde, aýyl-aımaqtyń jigitterin jaldap, kirpish quıǵyzyp, osy sahanany turǵyza bastaıdy», deıdi Ábýǵalı Maqatov.
Ábýǵalı Sharapulynyń aıtýyna qaraǵanda, sahananyń tóbesindegi kúmbezinde ot jaǵyp, jaý shapqan kezde tútindetip belgi beretin barlaý orny bolǵan. Ashyq qabirde alty adam jatyr. Bári osy áýlettiń týys-týǵandary: Maqattyń inisi Kenjebaı Erkejan balasy, Aıtbaı, Esilbaı, Ahmet atanyń sábı kezinde shetinep ketken qyz balasy jáne Tólek rýyna jatpaıtyn, ákemniń ruqsatymen jerlengen bóten bir máıit bar. Al sońǵy jerlengen Ábýǵalı Maqatovtyń ákesi – Sharap Maqatuly (shyn esimi – Shaharap).
Maqat baıdyń ózi keńes ókimetiniń qaharyna ushyrap, ómiriniń sońyn taý-tasty panalap, qýǵyn-súrginmen ótkizgen. 1931 jyly qazirgi Qyzylorda oblysy Sulýtóbedegi Daıyrtaqyr degen jerde kóz jumady.
Shyńǵa da shyqtyq
Saparymyzdyń úshinshi kúni artynyp-tartynyp Ulytaý taýlarynyń eń bıik shyńy – Áýlıetaýǵa shyqtyq. Jergilikti jurt erekshe kıeli sanaıtyn bul shyńǵa qatysty ańyz-áńgimeler de kóp. Bul taýlar Alataý sekildi tym bıik bolmasa da shyńyna shyǵý ońaıǵa soqpady. Qadam bastyrmaıtyn jartasty jol lezde sharshatady. Tobylǵy men jabaıy shyrshalar da adymyńdy ashtyrmaıdy. Aldymyzdan shyqqan aýyl turǵyndary jylyna bir ret Áýlıetaýǵa shyǵýdy ádetke aınaldyrǵan. Jarty joldy eńserseń, tóbesi eńis dep sendirdi. Taýdyń kıesi de sol, talpynǵan jandy jarty jol qınaıdy desedi. Áýlıetaý ataýy osy jerde jerlengen bes áýlıege qatysty aıtylady. Sonymen, shyńǵa minip-túsý ýaqytymyz, shamamen, 2-3 saǵatty qurady. Bıiktegen saıyn artqa qaraımyz – tómende alaqandaı Ulytaý aýyly. Sondaı-aq Ulytaýdan Qaratorǵaı, Sarytorǵaı, Uly Jylanshyq, Terisaqqan, Qarakeńgir, Jezdi ózenderi bastaý alady. Atalǵan ózenderdiń birnesheýiniń tarmaǵyn shyń tóbesinen kórdik.
Jalpy, Ulytaý silemderi – Saryarqanyń ońtústik-batys shetindegi 240 shaqyrymǵa sozylyp jatqan usaq shoqyly, alasa taýly alqap. Al Ulytaý aýylynan batysqa qaraı 2 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Bıiktigi 400 metrden 1 134 metrge deıin jetedi. Áýlıetaýdan basqa Edige taýy, Kishitaý degendeı taýlarǵa bólinedi. Ulytaý tóńireginde Túrki qaǵandyǵy zamanynyń belgileri – tas músinder kóp saqtalǵan.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ulytaý halyqaralyq deńgeıdegi etnografııalyq týrızmniń ortalyǵy bolýǵa tıis» degen tapsyrmasy aıasynda 2021 jyly «Ulytaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parki» respýblıkalyq memlekettik mekemesi quryldy. Bul – elimizdegi on tórtinshi bolyp qurylǵan ulttyq park. Atalǵan park te bıologııalyq jáne landshafttyq ár alýandylyqty saqtap qalý, arnaıy ekologııalyq, ǵylymı, tarıhı-mádenı jáne rekreasııalyq qundylyǵy bar tabıǵatty qorǵaý jáne keleshek urpaqqa tapsyrý maqsattary úshin memlekettik tabıǵı rezervtik qordyń biregeı tabıǵı keshenderin, obektilerin paıdalaný maqsatyn kózdeıdi. Ulttyq parktiń jalpy aýmaǵy – 58 912 ga. Onyń ishinde Arǵanaty orman saıajaıy – 33 419 ga, Ulytaý orman saıajaıy – 20 847 ga, Shoq ormandar – 4 646 ga, kúzet aımaǵy – 28 420 ga quraıdy.
Atalǵan parkte ósimdikterdiń ózge aýmaqta kezdespeıtin «Qyzyl kitapqa» engen bes túri bar. Atap aıtsaq, qyrǵyz qaıyńy, qaýyrsyn shóp, ekigúldi qyzǵaldaq, qońyraýly qyzǵaldaq, shrenk qyzǵaldaǵy. Búgingi tańǵa deıin mundaǵy ósimdiktiń 382 túri anyqtalǵan. Iаǵnı dárilik ósimdikterdiń keń taralǵan birqatar tuqymdary – ıtmuryn, myńjapyraq, qarandyz, shaıqýraı, qyna, shegirshin, juldyzgúl, t.b. kezdesedi.
Ekologııalyq aǵartý, rekreasııa jáne týrızm bólimi basshysy Erden Rahmanııanovtyń aıtýynsha, munda jándikterdiń 105 jáne órmekshi tárizdilerdiń 345 túri kezdesedi.
«Zerttelgen aýmaqta kezdesetin jándikter men órmekshi tuqymdastardyń 77 túri anyqtaldy. Qustardyń 200 túri, balyqtyń 8 túri memleket qamqorlyǵyna alynǵan. Onyń ishinde parktiń qorǵaýynda memleket aýmaǵynda sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi bar elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engen janýarlardyń birneshe túri meken etedi», deıdi ol.
Erden Rahmanııanovtyń aıtýynsha, «Áýlıetaý» týrıstik soqpaǵynyń tólqujaty Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetinde bekitilgen. Atalǵan týrıstik soqpaqqa 2022 jyldyń qarasha aıynda «Turan jolbarysyn reıntrodýksııalaý úshin jaǵdaı jasaý jáne Ulytaý taý alabynyń tabıǵı jáne tarıhı-mádenı nysandaryn saqtaýǵa járdemdesý» jobasy aıasynda BUU jáne «QazaqGeography» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigimen birlese otyryp Ulttyq parktiń «Áýlıetaý» týrıstik soqpaǵynyń kiris tobynyń dızaındik jobasy ázirlenip, soǵan sáıkes týrıstik soqpaqtyń stellasy, elektrondy shlagbaým, 600 sharshy metrlik avtoturaq, 50 túp qaraǵaı, otyratyn oryndar jáne qoqys tastaý jáshikteri qoıylǵan.
«Ulttyq parktiń «Edige taýy» týrıstik soqpaǵynyń tólqujaty daıyndalyp, aldaǵy ýaqytta bekitýge Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine joldanady. Joba aıasynda qyrkúıek-qazan aılarynda Áýlıetaý týrıstik soqpaqty tolyqtaı abattandyrý, kórkeıtý jumystary josparlanyp otyr. Al týrısterdiń sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Qazirgi tańda aptasyna, shamamen 150-200 adam kiredi», deıdi Erden Rahmanııanov.
Uıymdastyrýshylar 2022 jyldan beri BUU DB jáne OShJDK-men birlesip, ekologııalyq týrızmdi damytý boıynsha jumys jasap jatqanyn atap ótti. Osy ýaqyt ishinde marketıngtik taldaý, jańa týrıstik baǵyttardy jasaý jáne olardy jabdyqtaý boıynsha usynystar daıyndalyp, ulttyq jáne halyqaralyq sarapshylardy tartý arqyly Ulytaý aýdanynyń týrızm strategııasy ázirlengen. Sondaı-aq Ulytaý MUTP-nyń týrızmdi damytý jospary daıyndalyp, ulttyq parkti basqarý josparyn ázirleý boıynsha keńester berildi. Odan bólek Ulytaý tabıǵı murasyn zertteýge arnalǵan qural-jabdyqtar satyp alynyp, MUTP qyzmetkerlerine arnalǵan oqytý trenıngteri uıymdastyryldy. Qazirgi ýaqytta jergilikti halyqpen belsendi jumys júrgizilip jatyr. Atap aıtqanda, turǵyndarǵa týrıstik bıznesti damytý boıynsha trenıngter ótkizilip, qonaqúıler salý, kádesyı dúkenderi men ulttyq naqyshtaǵy buıymdar shyǵaratyn sheberhanalar ashý syndy bastamalarǵa qoldaý kórsetilip jatyr. Máselen, Ulytaý aýylynda qonaqúı ashqan Baımambetovter otbasy – osy jobanyń bir nátıjesin kórsetip otyr. Keń ári jaıly úı kelesi maýsymda alǵashqy qonaqtaryn qabyldaýǵa daıyn. Úı ıeleri BUU DB men «QazaqGeography» birlese uıymdastyrǵan trenıngterden ótken.
«Ulytaý týrıster úshin óte qyzyqty baǵyt, qazirgi ýaqytta áli de tanymal bola qoımasa da, qarqyndy týrıstik áleýetke ıe. Biz jergilikti turǵyndardy týrıstik bızneske tartýdy josparlap otyrmyz. Bul bir jaǵynan olardyń ómir sapasyn arttyrýǵa kómektesse, ekinshi jaǵynan elimizdi týrızm naryǵynda alǵa jyljytýǵa múmkindik beredi», deıdi joba úılestirýshisi Madına Qınaıatova.
Týrızmdi damytý jobasy óz jumysyn jalǵastyrady. Bolashaqta týrıstik soqpaqtardy oryndyqtarmen jáne saıajaılarmen jabdyqtaý, aqparattyq stend ornatý, oqytý trenıngterin ótkizý jáne basqa da is-sharalardy júzege asyrý josparlanyp otyr.
Astana – Ulytaý – Astana
