Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kelte qıylǵan taspa-ǵumyr
Akter Talǵat Nyǵmatýlınniń kıno keńistiginde esimi qalaı tez tanylyp, kesek kelbeti ekran arqyly á degennen el esinde qalaı jyldam jattalsa, onyń bul dańq shyńynan jetkenge deıingi joly da dál sondaı jarqyn, ońaı hám sáýleli boldy dep aıta almas edik. Al onyń peshenesine buıyryp, ýaqyt-aǵzam alaqanynda jazylǵan taǵdyr-talaıy tipti qamshynyń sabyndaı-aq eken. Nebári 35 jyl ǵumyr keship, talaıdy talantymen tánti etken taspa-ǵumyrdyń kenetten qıylǵanyna da 40 jylǵa jýyqtapty. Talant Talǵattyń ańyzǵa bergisiz ǵumyry beıne bir sońynda iz qaldyryp aǵatyn juldyzdaı jarqyn ári sulý bolsa, al óliminiń syry áli kúnge deıin jumbaq... Bireýler nashaqorlyqtyń qurbany boldy dese, endi biri ol ózin-ózi qınaǵandy jaqsy kóretin, sondyqtan da azapty ólimdi ózine tilep aldy degen boljam aıtady. Kelesisi akterdiń ólimine áldebir memlekettik saıası top múddeli boldy degen nusqa usynady. Álbette munyń bári tek boljam ǵana. Resmı málimetterge súıensek, Talǵat Nyǵmatýlınniń ólimine tikeleı sebepker bolǵan sektanttyq uıym bolǵandyǵy, onyń basynda Bishkektiń týmasy Abaı Bóribaev pen Myrza Qymbatbaev degen rýhanı top jetekshileri turǵandyǵy rastaldy. Biraq olardyń ne sebepti akterdi aıaýsyz óltirgeni anyqtalmady. О́kinishtisi sol, bul jumbaqtyń jaýabyn jyldar da sheshe almaı keledi...
Taýqymetti taǵdyr
Bolashaq akter 1949 jyly 5 naýryzda dúnıege kelgen. Eń kóp taraǵan nusqa boıynsha Talǵat Nyǵmatýlın Qyrǵyz KSR-niń Osh oblysy, Qyzyl-Qııa qalasynda dúnıege kelgen degen derek jıi aıtylady. Biraq onyń О́zbekstan astanasy Tashkent qalasynda týǵany týraly aqparat ta bar. Ony akter kózi tirisinde bergen suhbattarynda rastap, Tashkentte dúnıege kelgenin, keıin Nyǵmatýlınder otbasy Talǵat bir jasqa tolǵanda Qyzyl-Qııaǵa kóship kelgendigin aıtqan eken.
Shahter men mektep dırektorynyń otbasynda ómirge kelgen bala Talǵattyń basyna taǵdyr túrli synaqty úıip-tógip berdi. Eki jasqa tolar-tolmas shaǵynda asqar taýy qulap, ákesinen aıyryldy. Jastaıynan jetimdiktiń kermek dámin tatqan baldyrǵan eńbekke de erte aralasty. Qant zaýyty men aıaqkıim sehynda jumys istedi. Mektep dırektory qyzmetindegi anasy da balalarynyń joqshylyqta ómir súrmeýi úshin baryn saldy. Biraq qansha tyrysqanymen nashar turmys ońalmady. Jastaı jesir qalǵan kelinshekke úsh birdeı jetkinshekti jetkizý qıynǵa soqqandyqtan, etegin jasqa toltyrǵan ol amalsyzdan Talǵatty balalar úıine ótkizýge májbúr bolady. Bul jaqtaǵy ómir de baldyrǵan úshin bal bolmady. Túrli kemsitý men mazaqtan kóz ashpaǵan bala Talǵat tipten buıyǵy tartyp, tuıyq, uıalshaq bolyp ketti. Sebebi kishkentaı kúninen rahıt bolyp aýyrǵan sábıdiń densaýlyǵyndaǵy kinárat onyń adamı sezimine de syzat túsirmeı qoımady. Ásirese pıoner lagerindegi bir qyzdyń onyń aıaǵynyń qısyq ekenin betine basyp, ózimen bıleýden bas tartqanyn kórgende qatty qorlanady. Syrtqa shyǵyp, eshkimge kórsetpeı kóz jasyna erik bergen bolashaq akter, ile boıyn tez jınap alady da, endi eshqashan jylamaýǵa, dál osy sátten bastap óz-ózimen jumys isteýge, júıeli túrde sportpen aınalysýǵa sert beredi. Bı men jeńil atletıkaǵa jazylyp, karatemen de tyńǵylyqty aınalysa bastaıdy. Orys tilin jetik meńgerýdiń de bolashaǵyna mańyzdylyǵyn erte túsinip, orys klassıkasyn jata-jastana oqyp, L.Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik» romanynyń qos tomdyǵyn qolymen eki qaıtara dápterge kóshirip shyǵady. «О́mirde jetistikke jetýge eshqandaı da ǵajaıypty kútýdiń qajeti joq, tek eńbek pen temirdeı tártip qana kerek. Eger osyny kúnine 100 márte qaıtalasa bul ómirde múmkin emes nárse joq» dep akterdiń ózi únemi aıtatyndaı, onyń qaı iske de jan-tánimen berile kirisetindiginiń nátıjesinde Talǵat Nyǵmatýlın óziniń kelte ǵumyrynda talaı jetistikke jetti. Kóptegen akter tipti armandamaıtyn rólderde oınap, óner áleminde óziniń esimin ólmesteı etip jazyp ketti.
Arman qanatynda
Arman degennen týady, áý basta akter emes, kınorejısser bolýdy qalaǵan Talǵat mektep bitirgen soń Máskeýdegi Búkilreseılik memlekettik kınematografııa ınstıtýtyna (VGIK) tapsyrady. Alaıda alǵashqy talpynys sátsiz bolyp, oqýǵa qabyldanbaı qalady. Alyp qaladan ketkisi kelmegen ónerli jas kóp oılanbastan bul jaqtan qujatyn qaıtyp alyp, sırk jáne estrada óneri mektebine túsedi. Sırk mektebinde oqı júrip kúrespen tyńǵylyqty aınalysyp, karateni de qaldyrmaıdy. О́zi únemi aıtatyndaı, tyńǵylyqty aınalysqan eńbegi esh ketpeı kúresten birtalaı jetistikke jetken Talǵat karateden de «qara belbeý» ıegeri atanady. Mundaǵylar sporttyń úzdigi atanbaq turmaq, onyń kezinde aıaǵy qısyq bolyp, kóp qaǵajý kórgendigin, sonymen qatar orys tilin múldem bilmegendigin estip tań qalady. Sebebi Máskeýge kelgende Talǵattyń tili kórkem, denesi shymyr, shynyqqan naǵyz symbatty jigit bolatyn. Osylaısha, á degennen kórgen jandy kórkimen tamsantqan ónerli jas armanyna adal bolyp, bir jyldan keıin kınematografııa ınstıtýtyna qaıta oqýǵa tapsyryp, 1968 jyly akterlik bólimniń stýdenti atanady. Jas akter jumyspen qatar barlyq jańa jáne qyzyqty daǵdylardy boıyna sińirdi. Ol kitapty qumarta oqydy, óleń men proza jazdy. Jarystarda О́zbekstan chempıony ataǵyn jeńip alyp, KSRO chempıonatynda altynshy oryndy ıelendi. Sonymen qatar Búkilreseılik kınematografııa ınstıtýtynda oqyp júrip ol Nıkolaı Eremenko, Vadım Spırıdonov, Natalıa Orynbasarova, Natalıa Bondarchýk syndy bolashaq óner juldyzdarymen tanysyp, bir aýdıtorııada bilimin shyńdady. Sonyń ishinde, ásirese Nıkolaı Eremenkomen tanystyǵy onyń aldaǵy juldyzdy jolyna úlken yqpal etti. Arada 10 jyl ótkende Nıkolaı dosy ony «XX ǵasyrdyń qaraqshylary» fılmine shaqyrady.
Keńestik Brıýs Lı
Rejısser Borıs Dýrovtyń 1979 jyly túsirilgen «XX ǵasyrdyń qaraqshylary» ekshn-fılmi arqyly Talǵat Nyǵmatýlın shyn máninde kórermenniń sheksiz súıispenshiligine bólendi. Qaraqshy Salehtiń sheber somdalǵany sonshalyq, kúni búginge deıin atalǵan fılmdi aýyzǵa alsaq, eń áýeli oıǵa Talǵat Nyǵmatýlın týdyrǵan beıne oralady. Ol bul shytyrman oqıǵaly fılmde qaraqshy rólin kaskaderlikti oqymaı-aq meńgergenin kórsetti. Iá, Talǵat Nyǵmatýlınniń naǵyz tanymaldylyǵy artqan kezi «HH ǵasyrdyń qaraqshylary» fılminen keıin bastaldy. Bet-álpeti azııalyq tıpke jatatyn akterge tipti Keńestik Brıýs Lı degen laqap at ta berilgen bolatyn.
Jalpy, Talǵat Nyǵmatýlınniń kınodaǵy joly, ıaǵnı onyń akter retindegi debıýti 1967 jyly túsirilgen «Komıssar týraly ballada» fılminen bastalady. «Mosfılm» jas akterdiń darynyn baıqap, oǵan aq gvardııa ofıseriniń rólin usyndy.Bir qyzyǵy, ómirdegi bolmysy men muraty áste bul beınemen qabyspaıtyn akter jaýyz adam beınesin kemeline keltire keıiptegeni sonshalyq, osy fılmnen keıin oǵan únemi jaǵymsyz keıipker beınesi beriletin bolady. Bul týraly belgili keńestik rejısser Álisher Hamdamov: «Onyń birinshi somdaǵan róli zárli ázil sekildi boldy. Talǵattyń qara bylǵary qolǵap kıgen jas jaýyz beınesiniń sátti shyqqany sonsha, keıin oǵan kileń jeksuryn rólder berildi. Al ol ómir boıy basqa nárseni armandady..., – dep jazady. Al akterdiń ishinde qandaı arman ketkeni, árıne, tek onyń ózine ǵana aıan...
Máskeýdegi oqýyn bitirgennen keıin Nyǵmatýlın óziniń týǵan jeri Tashkentke kóship kelip, 1971 jyly «О́zbekfılm» kınostýdııasyna jumysqa ornalasady. Kınostýdııada onyń qatysýymen birneshe fılm túsirildi. Atap aıtsaq, olardyń qatarynda 1972 jyly túsirilgen «Jetinshi oq», 1973 jylǵy «Kezdesý men qoshtasý», 1976 jyly taspalanǵan «Sııavýsh týraly ańyz» etnıkalyq ertegisi, taǵy da basqa týyndylar bar. Sonymen qatar akter óziniń sanaly ǵumyrynda jazýshylyq jumysqa da belsene aralasyp, 1978 jyly bilimin jetildirdi. Ol ssenarıster men kınorejısserlerdiń joǵary kýrstaryna qatysyp, bilikti maman atandy. Al 1981 jyly Nyǵmatýlın óziniń «Jańǵyryq» atalatyn alǵashqy qysqametrli fılmin túsirdi.
Sońǵy jumbaq
Osynsha ónerdi bir basyna jıyp, qaı salada da jemisti nátıje kórsete bilgen akterdiń ómiriniń kenetten qıylýy otbasy men kıno salasyndaǵy áriptesteri úshin ǵana emes, barsha kórermen úshin de tóbeden jaı túskendeı sumdyq jańalyq boldy. Talantty akterin joqtap jylaǵan jurttyń qarasynda shek bolmady. Al ártistiń tragedııalyq ólimin aýyzǵa alýdyń ózi ózekke ókinish uıalatady.
Sol kúngi jumbaq jaǵdaıdyń jaı-japsaryna boılaýǵa talpynǵandar, qasiretti qazanyń artynda turǵan qos esimdi ataıdy. Olar – Abaı Bóribaev pen Myrza Qymbatbaev. Bul kisiler týraly aqparat kózderinde mynadaı málimet beriledi: «70-jyldardyń sońynda Bishkektiń týmasy Abaı Bóribaev erekshe qasıetke ıe Myrza Qymbatbaevty jolyqtyrady. Bóribaev yqpaldy nomenklatýralyq otbasynan shyqqan, komsomoldyq jeli boıynsha mansabyn jasaǵan adam. Biraq keıinnen Shyǵys fılosofııasyna áýestenip, adamnyń, onyń ishinde múmkindigi erekshe adamdardy zertteıtin óz ǵylymı zertteý ınstıtýtyn (ǴZI) qurýdy oılady. Al Myrza aýrýdy emdep, bolashaqty boljaı alatyndaı qabiletke ıe edi. Abaı Myrzamen tanysqan soń izdegen adamy osy ekenin birden túsindi. Abaı men Myrzanyń biraz qalaǵa sapary kezinde olardyń aınalasyna oqyrmandar qaýymy jınaldy. Brejnev dáýiriniń sońynda KSRO-da ártúrli ıoganyń ekzotıkalyq Shyǵys ilimderi tanymaldylyqqa ıe boldy. Erekshe qabiletke ıe qart kisiler týraly áńgime jeldeı tarady. Jazýshylar, sýretshiler, akterler, teatr rejısserleri, ýnıversıtet oqytýshylary — Abaı men Myrzanyń alǵashqy izbasarlary boldy. Keıinirek bul qatarǵa Nyǵmatýlın de qosylady».
Bala kúninen taǵdyrdyń túrli taýqymetin bastan keshken jany názik akterdiń sanasynda qalǵan sol bir syzat keıin ol eseıgen shaqta da maza bermeıdi. Únemi ózin izdep, jan qalaýyn rýhanı álemnen tabýǵa talpynǵan Talǵat sektanttardyń shyrmaýyna ońaı túsedi. «Ustazdarynyń» aıtqanyn eki etpegen akter sońǵy kezdesýinde olar buıyrǵan jaýyzdyqqa bara almaıtynyn aıtyp, tapsyrmadan úzildi-kesildi bas tartady ári bul uıymmen túbegeıli at quıryǵyn úzgisi keletinin de jetkizgen eken-mys. Muny kótere almaǵan qandyqol qaraqshylar bolashaǵynan zor úmit kúttiretin talantty ártisti aıamaıdy. Talǵat Nyǵmatýlın 1985 jyldyń 11 aqpanynda Vılnıýste aýyr soqqynyń saldarynan qaıtys boldy. Tergeýshiler jasaǵan resmı aqparatqa súıensek, akter sekta basshysy Abaı Bóribaevtyń buıryǵymen aıtqanyna kónbegeni úshin óltirilgen. Aldymen sektanttar Vılnıýske jergilikti izbasarlarmen ózara máseleni sheshýge jınalǵan. Abaıdyń áreketterine kóńili tolmaǵandar jańa qaýymdastyqty qurýdy oılaǵan. Bul áreket «ustazdary» tarapynan álbette keshirilmedi. Jaza arqalaǵandardyń qatarynda Talǵat Nyǵmatýlın de bar.
Tergeýshiler akterdi óltirgen qandyqol qaraqshylardy izin sýytpaı ustaǵan. Onyń ishinde Abaı men Myrzadan bólek, bir sektada bolǵan kóshbasshylar bolǵan. Olar Nyǵmatýlındi óltirgenderin joqqa shyǵarǵan joq. Biraq áli kúnge deıin naqty ne úshin óltirgeni, sol túni ne bolǵany ashylmaǵan jumbaq kúıinde qaldy. Nebári 35 jasynda baqılyq bolǵan akterdiń sońynda úsh perzenti qaldy. О́kinishtisi sol, 119 jerden jaraqat alǵan akterdi tipti jubaıy belgili aktrısa Venera Nyǵmatýlına da tanymaı qalǵan eken. Onyń aıtýynsha, súıiktisin kórip, esin joǵaltqan aktrısa úshin bul qaraly kún – máńgilik jadynan óshpeıtin túnekpen teń tragedııa. Akterdiń múrdesi Tashkenttegi «Chılonzor Ota» zıratyna jerlengen.
О́mirden únemi ózin izdeýmen ótken talantty ártistiń aqıqatqa jetý jolyndaǵy osy bir adasýy onyń barlyq ǵumyryna sońǵy úkim bolǵandaı. Al qarańǵy túnge sińip joq bolǵan ol qupııa áli kúnge deıin jaryqqa shyqpady. Áıtpese karateden qara belbeý ıegeriniń esh qarsylyqsyz ózin ólimge jyǵyp bergeni shynymen de úlken jumbaq emes pe?..
