Biz sizdi izdep júrmiz...

Eń alǵash «Apamnyń astaýy» arqyly qol bulǵaǵan balań armandar eseıe kele «Qar qyzy» bolyp shaqyrdy. «Aýyl hıkaıalarynyń» ishine tańyrqaı kirip, sol Zarqumar ata, Iǵań, Bıǵań men Nına apaılar syndy aýyldyń san alýan minezdi ańǵal da aqjarqyn adamdarynyń boıamasyz ómirlerin ózimiz de keship júrgendeı áserlenip, kitaptyń sońǵy betin erekshe tebirenispen japqanymyz áli este. Keı sátteri qalanyń birsaryndy qytymyr tir­liginen jalyǵyp, aýyldy ańsap, ata-ájemizdi saǵynǵan kezde de kóki­­regimizge tunǵan sary saǵy­nysh­­ty sulý syrly sýretkerge, qa­lam­gerdiń «Aýyl hıkaıalaryna» ora­lý arqyly basatynbyz. Mine, osylaı, sýretkerdiń ár týyndysyn qolymyzǵa alyp, ózimiz de sol shyǵarma keıipkerlerimen birge ómir keship, birge qýanyp, birge muńaıǵanbyz. Shyǵarmalarynyń shynaıylyǵynan bolar, Shyǵystyń talǵampaz tabıǵaty, kerbez Altaıy men mańǵaz Muztaýy ómirbaqı sol aımaqta ǵumyr keshkendeı tanys bolyp alǵany. Shyraıly Shyńǵystaı jerin kózben kórmesek te, qasıetti topy­raqqa tabanymyz tımese de, sulý­lyǵyna tamsanyp, ásemdigine bas ıer ekinshi týǵan jerimizge aınalyp úl­gergeni qashan. Mine, osy arman biz­di talaı márte Shyǵysqa ba­ǵyt bur­ǵyzyp, Shyńǵystaıǵa shaqyr­ǵany...

Áıtpese ór Altaı men mańǵaz Muztaý týraly talaı qalamger jaz­dy ǵoı. Biraq ne qudiret eken, dál Oraǵań shyǵarmalaryndaı este qalyp, jadymyzda jattalǵany sırek. О́ıtkeni Oraǵań qara sózben jyrlady. Aq óleń bolyp tógilip kete beretin stıl daralyǵy ony únemi júrekterge jaqyn etetin. Esińizde me, Sherhan Murtazanyń «Oralhan eske túskendegi eles pen oılar» degen áıgili estelik-essesi bar ǵoı. Sondaǵy myna bir joldardy eske túsirip kórińizshi: «Lenınshil jasqa» qyzmetke jańadan kelgen Oral­han­dy Moıynqumǵa komandırovka­ǵa ji­berdim. Oralhan sol sapardan biraz jyl keıin «Qum minezi» degen povest jazdy. Mine, jazý! Jazsań – osylaı jaz. Áıtpese, kinási joq aq qaǵazdy shımaılap, bylǵama. On kúndik saparda buryn ózi kórip-bilmegen jerdiń tamyryn basyp, sol qumdaǵy adamdardyń minez-qulqyn, psıhologııasyn, turmysyn, júris-turysyn, eń bas­tysy, janyn uǵyp-bilý jaratylystan daryn ıesine ǵana daryǵan. Áıtpese sol qumda men de talaı ret boldym ǵoı. Iá, kádimgi buıyǵy buǵyp jatqan buıra qum. Sekseýili, shóbi, qoıany, qyrǵaýyly. Shopan úıi, qoıy, ıti, t.b. Al Oralhannyń kózimen qaraǵanda, men bul qumdy ólkeni tuńǵysh ret kórgendeımin. Qumǵa jan bitken. Qumǵa minez bitken. Qum momaqan eken. Qumda da qýanysh, qumda da muń bolady eken. Ádebıet pen áýen – egiz. Áýeni joq, júreginde jyry, mýzykasy joq ádebıet – kórkem ádebıet emes».

Mine, dóp sóz, týra baǵa! Oral­han­nyń stıli sonaý Antıka dáýi­riniń alyptary: Eshıl, Sofokl, Evrıpıdterdiń, bergisi Ý.Shekspır, M.Áýezov, Ǵ.Músirepovtiń  qara óleńmen órilip kete berer jazý órnegimen arnalas. Aıtar oıyn aq óleńmen tógilter Júsipbek Aımaýytuly, Beıimbet Maılın únimen ózektes. Negizgi bastaýyn da sol arnadan alady. Júsipbek Aımaýytulynyń qunarly kórkem tili men keıipkeriniń psıhologııalyq kúıin berýdegi suńǵylalyǵynyń ısi Oralhan Bókeı týyndylarynan da ańqyp sezilip tursa, Beıimbet Maılınniń jazýshy shyǵarmashylyǵyna belgili dárejede áseri bolǵandyǵyn qalamger qoltań­basynan ańǵarý qıyn emes. Qos jazýshynyń keıipker somdaýdaǵy jáne ony ashýdaǵy uqsastyqtarymen qosa, keıipkerleriniń sóz bastaýlarynan da úndestikti kórýge bolady. Máselen, Beıimbet Maılınniń «Shuǵanyń belgisi» áńgimesindegi kekse jolaýshynyń «Siz bilmeıtin shyǵarsyz, jas boldyńyzdar ǵoı» deıtin sóılemi men Oralhannyń «Siz bilesiz be, áı, qaıdam, siz bilmeıtin shyǵarsyz» dep keletin tirkester – B.Maılınniń O.Bókeıge rýhanı áseriniń aıǵaǵy. Sol sekildi eki jazýshynyń keıipker is-áreketi arqyly onyń psıhologııasyn berý­lerinde de kóptegen uqsastyq bar.

Oralhannyń keıipkerleri kitap­tyń qyzyl sózine barmaı, artyq sóı­lep, jasandy dilmarsymaı, ómir­d­iń ózindeı qarapaıym da shynaıy til tabysady. Oqıǵa aýanyna qaraı áńgime órbitedi. Máselen, «Qasqyr ulyǵan túnde» atalatyn hıkaıa­tyndaǵy qyz ben jigittiń myna bir áńgime órbitý ádisin alyp qara­ıyqshy. Altaıdyń aıazdy qysyn­da sýyq avtobýsta tońyp otyrǵan Nurlan men Araı esimdi jas jolaý­shynyń dıalogi mynadaı:

«...Meniń osyndaı múshkil halimdi sezdi me, qyz:

– Pıma kıip shyqpaǵan ekensiz, – dedi.

– Sol qurǵyryń joq qoı.

– Ne? Aqsha ma, pıma ma?

– Ekeýi de.

– Túrmeden bosap shyǵyp pa edińiz? – Ázildedi me, shyny ma,  ­aıyra almadym...

– Á, túsinikti. Budan bylaı esi­ńizde bolsyn, Altaı  – Almaty emes, qatal».

Áńgime osylaı jalǵasyp kete beredi. Oqyp otyryp ári jaǵdaıǵa qanyǵasyz ári qyzyq suraq pen qyzyq jaýapqa eriksiz jymııasyz. Ekeýara órbıtin dıalogtiń toly­m­syz formaǵa qurylǵanyna qara­mastan, bári ornynda, áńgime de, sóz de maǵynasyn joǵaltpaǵan. Kúndelikti sóılesýdi bergen dıalogteri aýyz­eki sóıleý tiline tán sózdermen, retine qaraı kóbinese qysqa, shaǵyn sóılemdermen keledi. Sonyń nátı­jesinde Altaıdyń sarshunaq aıazynda dirdek qaǵyp,  berekeleri qashyp otyrǵan adamdardyń bul sóz saptasy eshqandaı ásireleý, qospasyz nanymdy shyqqan. Sóz oqıǵa atmosferasyn kóz aldyńyzǵa keltiredi. 

Jalpy, Oralhan Bókeı qoltań­basy til qunarymen, sóz saptaý erek­sheligimen ǵana daralanbaıdy, Oral­han álemi oqıǵa damytý dınamıkasy men sıýjet qurýdaǵy oqıǵa sonylyǵymen, keıipker somdaýdaǵy tanym tereńdigimen de aıryqsha este qalady. Jazýshynyń ár keıipkeri – ózinshe bir jumbaq keńistik. Al Oralhannyń ózi – kilti áli tabylmaǵan oqshaý álem, túpsiz tereń tuńǵıyq. Biz Sizdi izdep júrmiz...