Álemdik órkenıetke bizdiń ata-babalarymyz da óz shamasynsha úles qosa aldy. Dalasynyń keńdigi sııaqty sanasy sheksiz halyqtyń oı bulaǵynan alýan túrli jyr-dastandar men án-kúıler týyndady. Al ustalarynyń qolynan sol tustaǵy ozyq úlgige tán naıza-qylyshtar men turmystyq qural-jabdyqtar jasaldy. О́tken jyly qolyma túsken, AQSh-tyń Vıllson kitaphanasynda saqtalǵan «Aýǵanstandaǵy qazaq jáne ózbek kilemderi» atty zertteý eńbegi meni beıjaı qaldyrmady. Atalǵan eńbek shyǵys kilemderin zertteýshi ǵalym Djordj V. O'Bennonnyń avtorlyǵymen jaryq kórip, Batys jurtshylyǵyna taraǵan.
1950 jyldary áskerı-teńiz kúshterinde qyzmet etkennen keıin Djordj Kornellde saıasattanýdy oqyp, Stenfordta Taıaý Shyǵysty zertteý boıynsha magıstr dárejesin alady. 1962 jyly ol Aýyl sharýashylyǵy departamentinde jumys istedi. 1965 jyly ol Aýǵanstandaǵy Beıbitshilik korpýsy dırektorynyń kómekshisi bolyp taǵaıyndaldy. Áne, sol kezde Djordj V. O'Bennon shyǵys kilemderi men Ortalyq Azııa mádenıetin ómir boıy zertteýdi bastady. «Aýǵanstanda birden-bir qundy nárse kilemder» degendi ol únemi aıtýdan jalyqpaǵany shyndyq. Ýaqyt óte kele Djordj Ortalyq Azııa mádenıetiniń barlyq aspektilerin zertteýge bar yntasymen kirisip, zertteý kitaptaryn jazyp qaldyrýǵa nıettendi.
«Men úshin kilemder álemi óte qyzyqty. О́ıtkeni ondaǵy qundylyqtardan kóp nárse úırenýge bolady. Kilemderdiń de kisi qyzyqtyratyn ár túri bar ekeni ras. Eleýsiz qalǵan, saýda-sattyqqa salynbaǵan, tipti bazarǵa aparylmaǵan toqyma kilemder týraly izdenisimdi bastaǵanyma kóp bolǵan joq» deı kele, avtor óziniń sonaý 1966 jyly Aýǵanstandaǵy bazarlardan eski kilemderdi satyp ala bastaǵanyn, tipti keıbirin 1975 jyly satyp alǵanyn jazady.
«Men osyǵan deıin osyndaı kilemniń 500-den astam túrin kezdestirdim. Atalǵan kilemderge Kabýldyń kilem saýdagerleri qyrǵyz, ózbek, qazaq, arab, tatar jáne aımaq kilemi degen ártúrli ataý beredi». Avtordyń aıtýynsha,sol tusta toqyma buıymdar týraly ashyq aqparattar bolmaǵandyqtan, toqyma qolóner buıymdarynyń jıyntyǵyn anyqtaıtyn zertteýler kerek ekenin alǵa tartady.
Ár qundylyqtyń izdeýshisi men jalǵastyrýshysy tabylsa, ári qaraı damyp, zerttelip, órken jaıary anyq. Amerıka alqabyndaǵy shyǵys kilemderi men toqyma buıymdaryn zertteýshi ǵalym Djordj V. O'Bennon osy salaǵa degen adal mahabbaty men qyzyǵýshylyǵyn esh toqtatpastan, shyǵys kilemderiniń álem órkenıetine qosqan úlesi men onyń sheber qoldan shyqqan qundylyq ekenin Batys álemine tanystyrýda eseli eńbek etti. Sol negizde ol Aýǵanstan bazarlaryndaǵy kóne kilemderdiń ataýlary týraly da izdenisin bastaıdy. Aýǵan kilem saýdagerleri kóne kilem buıymdaryn satqanymen, olardyń shyǵý tegi jóninde tym az biletini ony qaıran qaldyrady. «Aýǵanstandaǵy kóne toqyma kilemder sondaǵy etnostyq toptarǵa tıesili. Sonymen birge bul toptar Qazaqstan, Qyrǵyzstan sııaqty keńestik júıedegi halyqtardyń negizgi ókilderi bolmaq» degen túsinik bere kele, avtor eski toqyma buıymdardyń qaı halyqtarǵa tıesili ekenin anyqtaýǵa umtylady.
Gans-Rýdınniń «Antıkalyq shyǵys kilemderi» atty kitabyndaǵy Túrkimen kilemi dep berilgen kilemniń salystyrmaly túrde zertteı kele qazaq kilemi bolyp shyqqanynan derek keltiredi. «Lefevrdegi 1979 jyly aqpanda ótken aýksıondaǵy katologte «Ersarı kilemi bolýy múmkin, XIX ǵasyrdyń basy» dep kórsetilgen eski kilem qazaqtarǵa tıesili jádiger» deıdi shyǵys kilemin tanýshy ǵalym ishki tolǵansyn jasyrmaı.
Ol osy ýaqytqa deıin óz kózimen kórgen kilemshelerdiń ishinde anyq sıpattamalary bar eki topty zertteý nysanyna alady. Atalǵan eki topty qazaq jáne ózbek kilemder toby dep ataıdy. Eki túrli jádiger tobyn júıeli túrde qarastyrǵan kezde ol kilemshelerdiń sıpattamalaryn, Moshkovanyń eńbekterinde kezdesetin derekterdi jáne Kabýl saýdagerleriniń ataýlaryn negiz etken.
Kilem toqýdaǵy tús tańdaýda qolóner ıesiniń, jádigerdi jaryqqa shyǵarýshy halyqtyń ómirge, dúnıege degen kózqarasyn bildiretini sózsiz. «Qazaq pen ózbektiń kilemderinde qyzyl, sary, jasyl, kók boıaýdy óte dáldikpen paıdalanǵan. Sary tústi kilemder shyn máninde olardyń kúshi men aıqyndyǵyn kórsetedi. Qazaqtyń kilem sharýashylyǵynda jasyl tús mańyzdy rólge ıe» degen paıymnan osyny ańǵarǵandaı bolamyz.
AQSh ǵalymyn kilem toqý tehnıkasy da qyzyqtyrǵany ras. «Qazaqtyń mundaı túrdegi shaǵyn kilemderi sırek kezdesedi. Naqty fýnksııasy belgisiz, biraq olar toqý men dızaındaǵy osy toptyń ozyq úlgileri ekeni ras. Kilemderge berilgen boıaýlar óte tamasha. Kilemniń jıekterindegi syzbalar Beshır túrkimenderiniń úlgilerine jaqyn keledi. Bul kilemderdiń toqyma jipteri qadany jıektermen baılanystyryp turady, olar barlyq jıekter arqyly óńdelmeı, tek qana birinshi jıekti qorshaıdy. Bundaı úlgi basqa kilemderde, ásirese ózbekterdiń kilemderinde kezdese bermeıdi» degen túsinikteme beredi.
Zertteýshi bul kilemderdiń ólshemderi jóninde de kóptegen zertteý júrgizedi. Onyń aıtýynsha, onyń zertteý nysanyndaǵy kilemderdiń ishinde eden tósenishteri erekshe kórikke ıe eken. Ol zertteı kele Aýǵan elindegi qazaq kilemsheleriniń eki ólshemi baryn alǵa tartady. Mysaly, olar uzyn qadaly kilemder, bulardyń eń úlkeni ádette uzyndyǵy 65 fýt, eni 8-9 fýt bolyp, tek bir bólik retinde toqylǵan. Ekinshisi, qysqa túıindi kilemderdiń eni 3 fýt, uzyndyǵy 4 fýt shamasynda.
Onyń zertteýinshe, qazaq kilemder toby toqyma buıymdarynyń tolyq jıyntyǵyn kórsetip, edenge tóseıtin kilemsheler de sonyń negizinde jasalady eken. Ásirese kilemderdegi dızaın, materıaldyń jaǵdaıy, tústerdegi erekshelik kóshpeliler dástúriniń saqtalǵanyn kórsetedi.
«Qazaq kilemderiniń oıýlary derlikteı geometrııalyq ólshemde jasalǵan. Degenmen, jıekterdegi qurylymdardyń sany shekteýli. Kishkene kilemsheler men qolsómkelerde dızaın ereksheligi erkin bolǵany anyq. Qazaq toqyma ónerinde ádette qyzyl, kók, sary, jasyl, aq, qońyr sekildi alty tús jıi qoldanylady». Osylaı deı kele avtor ár tústiń ár buıymda óz róli bar ekenin, bylaısha aıtqanda, tústi tańdaý, ony ornymen paıdalaný da sol halyqtyń ómirge kózqarasy men ulttyq dúnıe tanymyna saıatynyn, sol úshin de qazaq kilemderi kóshpeli qoǵamdy, al ózbek kilemderi otyryqshy halyqtyń turmys-tirshiligin beıneleıtinin jetkizedi. Osy negizde avtor ultymyzdyń ozyq qolóner dástúrine tıesili birneshe kilem túrin arnaıy tanystyrady.
№1 Qazaq kilemi, shamamen 1880 jyl
«Bul kilem qazaq kilemder tobyna tán úlken tósenish kilemi. Onyń túsi jaqsy ári kórneki kúıde. Materıaly jyltyr, kolleksııadaǵy eń kóne kilemderiniń biri retinde qarapaıym dızaın úlgisin kórsetip tur. Ilmekteri kók jáne jasyl tústermen dıagonal boıynsha paıdalanylady. Shashaqtary qodastyń júninen jasalǵan».
№2 Shamamen, 1900 jylǵa tıesili ónim
«Bul jádiger qazaq kilemderiniń dızaınynda ózgeristerdiń tym kóp bolmaǵanyn aıshyqtaıdy. Bul ónimniń joǵarydaǵy kilemnen aıyrmashylyǵy – qosymsha jolaqty qurylymy joq, jıekteri tym alshaq emes, jasyl jáne kók tústi jaqsy sińirgen».
№3 Qanar (Jýval), 1890 jyl
«Qazaqtar ártúrli kólemdegi júk sómkelerin jasaǵan. Qanar (Jýval) – bulardyń eń úlkeni. Bul qolóner buıymyn toqýda qysqa túıinder qajet bolady. Sol úshin túıinderdi áýelgi baılamynan keıin taǵy bir ret kesý kerek. Sýrettegi úlgi qanardy toqý barysynda jıi kezdesetin dızaın úlgisi bolmaq».
№4 Qanar, shamamen 1880 jyl
«Bul qanar aldyńǵy úlgiden kóp erekshelenedi. Sýrettegi materıalda qoldanylǵan qyzyl tús qazaq toqymalarynda sırek kezdesedi. Qanardyń túıinderi uzyndaý, al jıek qurylymy ártúrli bolyp keledi. Qanardyń boıyndaǵy dızaın úlgi basqa materıaldarda kóp qoldanylmaǵan. Atalǵan ónimniń shynaıy yqlaspen istelgeni joǵary jaǵyndaǵy shashaqtarynan-aq kórinip tur».
№5 Japqysh, shamamen 1920 jyl
«Atalǵan jádiger ártúrli maqsatqa arnalǵan shaǵyn toqyma buıymy. Munda tikburyshty júk sómkesin nemese onyń basqy bóligin jasaý úshin onyń ústińgi jáne artqy jaǵyna syzylǵan jolaqtar kezdesedi. Atalǵan ónimdi ádette mafraj dep ataıdy. Buny ádette kire beriste aıaq kıimdi qoıý úshin de paıdalanady, tipti keıde áıelder jeke zattaryn saqtaıtyn buıymdar salyp qoıady».
№6 Tuz dorba, shamamen 1890 jyl
«Qazaqtyń toqyma óneriniń bir túri retinde tuz dorbalardyń da bolýy olardyń kóshpeli ómir saltynyń dáleli. Sýrettegi tuz dorba óte sapaly materıaldan jasalǵan, jumsaq jáne aıshyqty ónim. Shaǵyn ǵana kólemdegi dorba dalalyq erekshelikke ıe ózgeshe qolóner úlgisimen, jıekterindegi qyzyl, sary shashaqtarymen áspettelip tur».
Djordj V. O'Bennon osylaı zertteı kele qazaq toqyma óneriniń ózindik úlgisi bar ekenin baıandaıdy. Onyń atalǵan zertteýinde sonaý 1900-1940 jyldar arasyndaǵy Aýǵan elindegi qazaqtardyń qolynan shyqqan qorjyn, qaly kilem, aspa kilemshe, qazaqy dorba sekildi qolóner ónimderin sýretterimen jeke-jeke egjeı-tegjeıli túsindiredi. Onyń qalamynan týǵan «Aýǵanstandaǵy qazaq jáne ózbek kilemderi» atty zertteý jumysynyń teń jartysy qazaq toqyma jádigerlerine arnalǵan. Kóz maıyn taýysyp eńbek jazyp, bar ǵumyryn sarp etip zertteý jasaǵan ǵalymnyń artyna qaldyrǵan bul eńbegi bizdiń tarhymyz úshin de orny erekshe bola bermek.
