Arasan tastaǵy túrik tańbasy

Atalǵan qundy eskert­kish­pen alǵash ret 1943 jyly H.Perlee degen arheolog-etnolog ǵalym ta­nysyp kórip, azdaǵan jyl úzilisten keıin 1960-1970 jyldary zertteý isimen tu­­raqty aınalysypty. Nátıjesinde, 1976 jyly «Kóshpelilerdiń tek-tuqymyn mór-tańba arqyly anyqtaý» atty eńbek ja­zyp shyǵypty. Ǵalym bul týyndysyn­da jalpaq tasqa bádizdelgen mór-tań­ba­lardyń jasalý stılin anyqtap, erte dá­ýir­den beri qoldanyp kele jatqan geral­­dı­kalyq rámizdermen salystyra zerttegen.

Nátıjesinde, bul mór-tańba­lar­dyń­ deni túrik dáýirine tán ekeni anyq­tal­ǵan. Túsindirip aıtsaq, uzyndyǵy 6 metr, kóldeneńi 2-3 metr, qalyńdyǵy 60-70 sm bolatyn jalpaq tastyń (sýrette) bet jaǵyna 180, artyna 40, qyryna 50, barlyǵy 270 mór-tańba qashalǵan.

Bul nysanǵa 1974-1981 jyldary mońǵol-keńes birlesken zertteý toby, 1991-1993 jyldary mońǵol-japon bir­lesken «Úsh ózen» ǵylymı jobasy, 1992-1996 jyldary mońǵol-koreıa birlesken «Shyǵys Mońǵolııa» ǵylymı ekspedısııa­sy, 2005-2008 jyldary mońǵol-japon birlesken «Shyǵys Mońǵol» ekspedısııa­sy, 2008-2013 jyldary mońǵol-koreıa birlesken «MonSon» jobasy aıasynda zertteý jumystary júrgizilipti.

Joǵaryda júrgizilgen zertteý ju­mys­tarynyń qorytyndysy týraly aıtsaq: «Arasan tas eskertkish nysany – adamzat tarı­hy­nyń myńdaǵan jyldyq materıal­dyq jáne rýhanı qundylyq­ta­ry­nyń qory bar qasıetti oryn» degen baǵa berilipti. Bul paıymdy túsindirer bolsaq, jer qyrtysynyń 2,5 – 3,5 metr tereńdiginde paleolıt, 1,5 – 2,20 metr tereńdiginde mezolıt, 65 – 110 sm tereńdikte neolıt dáýirine tán ­­8 myńnan astam tas qural tabylyp otyr. Bul jádigerler haqynda ataqty arheolog, akademık A.P.Okladnıkov: «Mundaǵy muralar – júzdegen myń jyl boıy jergilikti dástúrin saqtaǵan ózindik ereksheligi bar jádigerler. Eń bas­tysy, bul aýmaqta tómengi paleolıt, mezolıt, neolıt dáýirine tán tas quraldar jáne erte ortaǵasyrlyq muralardyń asa úlken qory bar. Bul jádigerler ýaqyttyq turǵydan: paleolıt dáýirinen bastap, Mońǵol ımperııasy qurylǵanǵa deıingi aralyqty qamtyp otyr. Sonymen qatar bul ólkeden saq, ǵun, túrik dáýiriniń qor­ǵandary men molalary kóptep kezdesedi. Osy molalarǵa arheo­logııalyq qazba jumysyn júrgiz­gen kezde ár dáýirge tán qysh ydys­tardyń synyǵy men jebeler kóptep tabylada. Bundaı ár dáýirge tán artefaktiler jıyn­tyǵy bir jerde toptasqan nysan álemde joq» dep ǵylymı negizde baǵa bergen eken.