Qazaq – janama at qoıýǵa da sheber halyq. Ásirese, ózi súıgen erge dereý erkeletip at bergen. Nurmaǵanbet te – sondaı eli súıgen erlerdiń biri. Onyń ústine, bala kezinde qolyn kúıdirip alǵan. Ony óz óleńinde:
«Balasy Baımyrzanyń Balýan Sholaq,
Oń qolym otqa kúıip boldym olaq», –
dep aǵynan jarylady. Sondyqtan da ony jaqsy kórgen jamaǵat «Balýan Sholaq» dep ataǵan.
Ákesi Baımyrza aǵashtan túrli buıym jasaǵan sheber usta bolypty. Al anasy Qalampyr anaý-mynaý erkekke boı bermeıtin qarýly kisi bolsa kerek. «Alyp anadan týady» degen osy. Balýan Sholaq anasyna tartyp, alyp deneli, qımyl-qozǵalysy shıraq, sózge sheshen, ónerge bir taban jaqyn bolyp ósedi. Bala kezinen kúresti meńgerip, shaýyp bara jatqan at ústinde túrli jattyǵýdy sheber oryndaǵan. At ústinde tiginen nemese basymen turýy, shaýyp kele jatyp, attyń baýyrynan ótýi, aıaǵyn úzeńgige qystyryp, jatyp shabýy, 51 put (816 kılo) kirdiń tasyn qınalmaı kóterýi – eldi tańyrqatady. Sóıtip, dúıim halyq pen eldiń súıispenshiligine bólenedi. 1899 jyly orys kásibı balýany Ivan Korenmen kúresip, onyń qabyrǵasyn syndyrǵan kezde, Balýan Sholaq orda buzar otyzdyń beseýinde eken. Bul oqıǵany aqynnyń ózi bylaısha sıpattaıdy:
«Bul kúnde otyz beste meniń jasym,
Qamaldyń buzyp júrmin taý men tasyn.
Keshegi sentıabrdiń bazarynda,
Kóterdim elý bir put kirdiń tasyn».
Onyń ústine, Balýan Sholaq bala kezinen oıyn-saýyq pen toı-dýmanǵa hám án-kúıge óte qumar bolyp ósedi. Sondaı jıyndardyń birinde ózi de «áý» deýden bas tartpaıdy. О́zi ustaz tutqan arqanyń arqaly da aqıyq aqyndary Birjan sal men Aqan seri ánderin óte joǵary deńgeıde oryndap, olardyń shyǵarmalaryn el ishinde keńinen nasıhattaıdy. Ustazdarynyń ánshilik hám kompozıtorlyq dástúrin berik ustanyp, olarǵa eliktep ózi de án shyǵarady. Sóıtip qos ónerdi qatar ıgeredi. Kele-kele jalǵyz-jarym júrmeı, janyna kil ónerpaz jastardy jınap, sal-serilik qurady. Bul – Balýan Sholaqtyń salt-dástúrine, ómir saltyna aınalady.
«Men – Sholaq, on segizde óner tapqan,
Úkilep Aqboz atqa tumar taqqan.
Basymda – pushpaq bórik, shekemde – úki,
Ústime kıdim jibek shymqaı aqtan», –
dep ándetetini – osy kezeń.
Shynynda da onyń ónerine el-jurt tánti bolady. Sonyń arqasynda ol elge, halyqqa tez tanylady. Ataǵy Alty Alashqa taraıdy. Kózi tirisinde-aq ańyz adamǵa aınalyp, marapat pen madaqtan kende qalmaıdy. Bizdiń bul sózimizdi aqynnyń myna óleńi qoldap-qýattaı túsedi:
«Bógeti joq maǵan jaý qamalynyń,
Dúnıeniń bir erke qonaǵymyn.
«Súıiktim» dep ardaqtap, erkeletken,
Men – halqymnyń Balýan Sholaǵymyn».
Jalpy, Balýan Sholaq – qazaqtyń ánshilik óneriniń qaryshtap damýyna súbeli úles qosqan kompozıtor. Ol Kókshetaý, Qarqaraly, Qaraótkel, Sarysý, Baıanaýyl, Semeı óńirinde bolyp, óner kórsetken. Tipti arqanyń ánderin Jetisýǵa deıin jetkizedi. Osy saparynda Kenen Ázirbaev Balýan Sholaqtyń kóptegen ánin úırenip, halyqqa taratady.
Segiz qyrly, bir syrly ónerpazdyń «Ashyly aıyryq», «Balýan Sholaq», «Jeldirme», «Dikildek», «Kókshetaý», «Qosalqa», «Qos baraban», «Qos perne», «Qulan kisines», «Kenje qońyr», «Saryn», «Yńǵaıtók», «Qyzyl asyq», «Shapıbaıaý», «Sursha qyz», «Eki jıren», «Naz», taǵy basqa ánderi bar. Onyń halyq arasyna keńinen taraǵan ánderi – «Ǵalııa» men «Sentıabr». «Ǵalııa» – móldir mahabbatty jyrlaǵan ǵashyqtyq lırıkasy. Bul án týraly akademık Ahmet Jubanov: «Ǵalııa» áni – ánniń tóresi. Úlken júrekten, shyn sezimmen shyqqan án. Bastaǵan jerden-aq asqan yntyqtyq bary seziledi... Biraq babyna keltirip oryndaý – kóringenniń qolynan kele bermeıdi» dep jazady óziniń «Zamana bulbuldary» atty eńbeginde.
Al Borıs Erzakovıch: «Balýan Sholaq ánderi meni erkekke laıyq ózindik áýendi-yrǵaǵymen, kúrdeli rıtmıkalyq áýezimen jáne poetıkalyq óleńniń qýaty ári batyrǵa tán rýhymen baýrap alǵan-dy», dep ádil baǵasyn beredi.
1963 jyly shyqqan «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq aqyndarynyń shyǵarmalar jınaǵynda» jarııalanǵan bul óleń el ishine ən mətini retinde keń taralǵan, tek onyń úshinshi shýmaǵyndaǵy alǵashqy joly «Aıdyń kózin jalt etip bult alsyn» dep keledi, sondaı-aq ən qaıyrmamen aıtylady. Jalpy, bul ánniń 6 nusqasy bar.
«Aıym da – sen, Ǵalııa-aý, kúnim de – sen,
Oń qabaǵym tartady kúlimdeseń.
Meniń kóńilim, Ǵalııa, daýalansyn,
Aýǵan túıe sekildi beıimdeseń.
Qaıyrmasy:
Oıpyr-aý, jan səýlem,
Ǵalııa-aý, betińnen,
Əppaq qardaı etińnen.
Bir kún aýrý, bir kún saý,
Jazyldyń ba dertińnen?
Nur sıpatyń, Ǵalııa, jamalyńyz,
Eshbir janǵa tımesin zalalymyz.
Qarshyǵa tós, qaz moıyn Ǵalııajan,
Əldeqandaı bolady zamanymyz?
Aıdyń kózin, Ǵalııa, bulyt alsyn,
Búıte berseń, júıkemdi qurytarsyń.
Qarshyǵa tós, qaz moıyn Ǵalııajan,
Qaı qylyǵyn qalqanyń umytarsyń?»
Aqtańger aqyn, kórnekti kompozıtordyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly eń alǵash akademık-jazýshy Sábıt Muqanov «Balýan Sholaq» atty roman jazady. Ol týyndy «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynda jarııalanady. Al 1942 jyly jeke kitap bolyp basylyp shyǵady. Belgili jazýshy-dramatýrg Dýlat Isabekovtiń M. Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynda sahnalanǵan «Jaýjúrek» pesasynyń bas keıipkeri de osy Balýan Sholaq. Sóıtip, qazaq ádebıetinde Balýan Sholaq beınesi jasaldy. Bul eki týyndy da kókirek kózi oıaý, talǵamy zor ónersúıer qaýymnyń kóńilinen shyqty. Sondyqtan da Sábıt Muqanovtyń shyǵarmasy birneshe dúrkin qaıta basyldy. Al Dýlat Isabekovtiń qoıylymy áli sahnadan túsken joq. Sonymen birge Ánes Saraı men Serik Turǵynbekovtiń de shyǵarmalaryna arqaý bolady. Degenmen Balýan Sholaqtyń el bilmeıtin qyrlaryn áli de bolsa asha túsýimiz qajet. Ásirese onyń ómiriniń sońǵy kezeńi jete zerttelmeı keledi. Osy oraıda týǵan ólkesinde qýǵyn kórgen Balýan Sholaqtyń biraz ýaqyt boı tasalaýǵa májbúr bolǵanyn aıta ketkenimiz oryndy. Sol bir aýyr kezeńde arǵy atalary mekendegen Jetisý ólkesine sapar shegedi. Basyna túsken ol aýyrpalyqty aqyn bylaısha órnekteıdi:
«Men ózim aqqan sýdaı tasyp júrmin,
Keýdesin dushpandardyń basyp júrmin.
Jalasy seksen ógiz maǵan aýyp,
Ulyqtan sol sebepti qashyp júrmin».
Osy sapar týraly belgili aqyn Aıan Nysanalınniń «Balýan Sholaq» atty maqalasynan myna úzindini keltire ketkendi jón kórdik. «Balýan Sholaq týysqandary – Sámbetter úsh jerge qonystanǵan eken. Biri – Shý boıynda qyrǵyz elimen shektesetin jerlerde, ekinshi, úshinshisi – Almatydan tómengi Kúrti boıyndaǵy Aqshı, Ile boıynda Baıserke degen jerde eken. Al Balýan Sholaq babalary Esentaıdyń tórt uly Arqaǵa Shý boıynan aýǵan eken» dep jazdy satıra sardary Balǵabek Qydyrbekuly Baımyrza balasynyń ónerden olja salyp, Jetisý jazırasyn aralap júrgen sátterin sýrettep. «Kókshil býy kóterilip, maıdaı erip turǵan mamyr aıynda Qarataýdy tegis aralap, Báıdibek babanyń, Domalaq ananyń zırattaryna zııarat etken. Qarataýdyń qoıyny Balýanǵa unaǵan. Baýyry bulaq, qoınaýy toly mal, qazaq halqynyń besigi Qarataý ony bir sát tolqytpaı qoımaǵan. Eldiń peıil-berekesi, qaımaǵy buzylmaǵan, qabyrǵasy sógilmegen qazaq eliniń jıi otyryp, kúnde dyrdý, tamashanyń bolyp jatqany onyń qam kóńilindegi qara bultty bir seıiltip tastaǵandaı edi».
Bul saparda Balýan Sholaqty qozykósh jerden Kenen Ázirbaev bastaǵan órimdeı jaýqazyn jigitter men sáýkelesi sándi qyz-kelinshekter saltanatpen qarsy alypty. Alaıda el mahabbaty qanshama ushan-teńiz bolǵanymen, ol Saryarqany kádimgideı saǵyndy. Alystaǵy aǵaıyndaryn saǵalap, úsh jyldan asa júrip qalypty. Atajurtyna ystyq yqylasy, sezim súıispenshiligi men aǵyl-tegil alǵysy án taza bulaǵyndaı aqtaryldy.
«Shapyrashty aman bol, Dýlat, Ysty,
Án salmasam áredik ishim pysty.
Qaldym, mine, aıyǵyp kelip edim,
Qapa bılep alǵan soń ishti-tysty.
Saryúısin aman bol, Alban, Sýan,
Bul jerde de ulyǵyń shyqty jýan.
Qımasam da keteıin, jylystaıyn,
Turǵanynda shaqyrtpaı jıyn-dýan.
Beıqutshylyq jalpaq el, momyn Úısin,
Erke súıse, er súıse Úısin súısin.
Arqa tirer bar qazaq Alataýǵa,
Tiremesin degenniń ishi kúısin!»
Báribir az aıt, kóp aıt. «Joqqa júırik jetpeıdi». Balýan Sholaq bizge ańyzdan kelip, ańyzǵa ketip barady.
Sondaı-aq Balýan Sholaqtyń ólimi hám qaıda jáne qalaı jerlengeni týraly da túrli áńgime bar. Solardyń aqıqatqa jaqyndaýy – Estaı Myrzahmetovtiń jazbasy. Olardyń bárin elekten ótkizip, bir júıege keltirip, ǵylymı aınalymǵa engizetin kún jetti.
«Atandym Balýan Sholaq bala kúnnen,
Tý ustap, erlik etip, tulpar mingen.
Eshkimge opasy joq jalǵan dúnıe,
О́ttiń ǵoı talaı-talaı kemeńgerden.
О́limnen qutylý joq batyr bolyp,
Sózge sheshen, ánge júırik, aqyn bolyp.
Baramyn alys sapar qaıtyp kelmes,
Qalyńdar elim-jurtym baqul bolyp.
Kóp sálem jaqsylarǵa bolǵan syrlas,
Dáýreni jigittiktiń qolda turmas.
Kóz kórip, zamanymda birge júrgen,
Júrińder duǵa qylyp qurby-qurdas».
Bul – Balýan Sholaqtyń elmen qoshtasý óleńi. Ony biz Makınka qalasynyń turǵyny, zeınetker-ustaz Aqshataı Izahmetovanyń maqalasynan aldyq.
Jazýshy Beıbit Qoıshybaevtyń deregine súıensek, Balýan Sholaq pen Qanykeıdiń on segiz ul-qyzy bolypty. Solardan Isajar men Qudaıbergen jəne qyzy Bəten úsheýi qalǵan kórinedi. Əkesiniń kúsh-qýaty men aqyndyq óneri Bəten qyzǵa daryǵan syńaıly. Sol Báten uzatylyp bara jatqanda ákesine bylaısha muń shaǵady:
«Úsh júzge atyń shyqqan Tátem ediń,
Bazarda pulyń qymbat sáten ediń.
Jylatyp meni qalaı qıyp berdiń,
Ortańda erke elik – Báten edim».
Bul óleń – joǵaryda aıtqan sózimizdiń aıǵaǵy.
Balýan Sholaqtyń urpaqtary qazir ózi týyp-ósken óńirde óris keńeıtip keledi. Osy shyǵarmany jazý barysynda uly tulǵa týraly kóp izdendik. Sonda belgili jýrnalıst-pýblısıst Janbolat Aýpbaevtyń Balýan Sholaqtyń urpaqtary men kelini Ǵazıza Mátenqyzymen bolǵan áńgimesine kózimiz tústi. Sol suhbattan Ǵazıza anamyzdyń 12 qursaq kótergenin, olardyń beseýi kúni keshege deıin din-aman bolǵanyn bildik. Olar – Haırolla, Shaıdolla, Hamıdolla, Esenbaı jáne kenje qyzy – Asyl. Bul – 1999 jylǵy derek. Odan keıin de 20 jyldaı ýaqyt ótti. Qazir sol uldarynyń biri – Shaıdolla Qudaıbergenuly Sholaqov – Aqmola oblysy Makınsk qalasynyń ákimi.
Belgili mýzyka zertteýshisi A.V.Zataevıch el aýzynan kórnekti kompozıtordyń birneshe ánin jazyp alyp, ony «Qazaq halqynyń 1000 áni», «Qazaqtyń 500 áni men kúıi» jınaqtaryna engizdi. Araǵa otyz jyldaı ýaqyt salyp, qazaq óneriniń janashyry B.G.Erzakovıch onyń taǵy da on eki ánin halyq aqyny Kenen Ázirbaevtyń oryndaýynda notaǵa túsiredi. Mýzykatanýshy ǵalym Zeınur Qospaqov ta kórnekti kompozıtordyń ánderin túgendeýde eren eńbek etti.
Balýan Sholaqtyń ánderin Júsipbek Elebekov, Elýbaı О́mirzaqov, Maǵaýııa Kóshkinbaev, Moldahmet Tyrbıev, Musa Asaıynov, Igibaı Álibaev, Qosymjan Babaqov, Turǵyn Shyntemirov, Nuǵyman Ábishev, Muhtar О́tebaev, Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov taǵy basqa ánshiler sheber oryndap, búgingi kúnge deıin jetkizdi.
О́miri ónegege toly ónerpazdyń esimi – máńgi el jadynda. О́zi týyp-ósken aýdan men aımaqtaǵy, sondaı-aq elimizdiń barlyq óńirinde mektep pen kóshe, kolledj ben óner jáne sport ordalarynyń attary aqyn esimimen atalady. Batyrdyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda beıitiniń basyna bıiktigi 16 metrlik memorıaldyq eskertkish ornatyldy. Jambyl oblysy Shý aýdanynyń Tóle bı aýylynda, Aqmola oblysynyń Makınsk qalasynda eskertkish ashyldy. Astana men Kókshetaý qalalaryn jalǵap jatqan úlken kúre joldyń boıyna eńseli eskertkish qoıylǵan. Almatyda Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıy bar. Ol týraly kórkem fılm túsirildi. О́ner zertteýshisi Serik Ospan men Baljan Habdına ekeýi «Balýan Sholaq» atty eki bólek kitap qurastyryp shyǵardy. Bul jınaqtarda Balýan Sholaqtyń mádenı murasy, sondaı-aq Sábıt Muqanov, Kenen Ázirbaev, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Ahmet Jubanov, Borıs Erzakovıch, Estaı Myrzahmetov, Zeınur Qospaqov, Jaıyq Bekturov, Balǵabek Qydyrbekulynyń estelikteri men zertteý eńbekteri toptastyrylǵan. Ekinshi jınaqtyń alǵysózin tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, jazýshy Beıbit Qoıshybaev jazǵan. Budan bólek, qanshama maqala men ǵylymı eńbek jazyldy. Olardyń basyn qosyp, jeke jınaq etip shyǵarý – aldaǵy ýaqyttyń enshisinde.
Balýan Sholaq Baımyrzauly 1919 jyly óziniń ósken óńiri О́zektisaıda dúnıe salady.
Ermahan Shaıhyuly,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
