Sahna tórinde – «Han Sultan»

Álemniń talantty shy­ǵar­mashylyq tulǵa­la­rynyń birlesken eńbe­giniń nátıjesinde dúnıege kelgen jańa ulttyq operada sezim men kóńilge qozǵaý salǵan áserdiń barlyǵy teatr ártisteri men balet bıshileriniń, hor men sımfonııalyq orkestrdiń jandy oryndaýy arqyly, sahnanyń transformasııalyq dekorasııa­lary, jaryq effektileri men beıneproeksııalardyń arqasynda júzege asyp, bul tehnologııa­lyq sheshimder ár kórermendi qoıy­lym­nyń basty keıipkerindeı sezindirdi.

Qoıylym týraly sózge kirispes buryn, jańa premera aldynda uıymdastyrylǵan aýqymdy baspasóz máslıhatynda teatr dırektory jáne ıdeıa avtory Aınur Kópbasarovanyń operaǵa qatys­ty birtalaı jaıttan maǵlumat ber­genin aıta ketken jón. «Han Sultan» operasyn sahnalaýǵa álem­dik deńgeıdegi tanymal rejısser Davıde Lıvermor Italııadan arnaıy shaqyrylǵan. Onyń esimi qazaq kórermenine Túrkistan sazdy-drama teatrynyń sahnasynda qoıylǵan «Bórte», «Maǵjan» spektaklderi arqyly jaqsy ta­nys. «Italııanyń rejısseri Ispa­nııa­ǵa baryp nemese ıspan rejıs­seri Italııaǵa kelip spektakl da­ıyndaıtyny ónerde qalyptas­qan belgili jaǵdaı. Men de Qazaq­stan teatrlarymen tyǵyz baıla­nysta jumys isteı júrip, qazaq halqynyń tarıhyna qurmetim arta tústi», deıdi Lıvermor. Han Sultan, Joshy han, Shyńǵys han, Bórte, Túrken-qatyn, Shaǵataı, Berke, Batý, Taıshy, Qaısha, Orda Ejen, Sarhan-qatyn, Bektemish, Qunan noıan, Jasaýyl begi sııaqty súıekti keıipkerlerdiń obrazyn keıipteıtin ártister úsh quram­ǵa bólinip oınaıdy. Aqylyna kórki saı, sulý, qaısar minez Han Sultannyń rólinde Zarına Altyn­baeva, Venera Alpysbaeva, Áıgerim Sháripbek syndy soprano daýysty belgili ártister oınaıdy. Sonymen birge Talǵat Kúzembaev, Gúlzat Dáýir­baeva, Dýlat Toqanov, Evgenıı Shagarov, Maqsat Sama­tov, Jámılá Bas­paqova bastaǵan teatrdaǵy talantty ártisterdiń úlken shoǵyry kórinedi.

Eki bólimnen turatyn tarıhı dramanyń kompozıtory – Hamıt Shańǵalıev, dırıjer-qoıýshysy – Nurjan Baıbosynov. Jas kompozıtor keıipkerlerdiń ómiri týraly kitaptardy aqtaryp, kóp izdenip, Vagnerden bastap M.Tólebaevqa deıingi kompozıtorlardyń shy­ǵar­mashylyq álemin zerttep, lıb­rettoǵa mýzykany alty aı otyryp jazǵanyn aıtty. Aıtýynsha, bul klassıkalyq jáne zamanaýı mýzykanyń sıntezi sekildi ártúrli aralas janrdaǵy áýendi biriktirgen ózgeshe týyndy. Munda dramatızm de, lırızm de bar.

Sondaı-aq kostıým jónindegi bas sýretshi Aınur Erimbetova spek­takldiń hor ártisteri qatys­qan jáne kópshilik sahnasyna qurylǵan óte aýqymdy qoıylym ekenin jetkizdi. Bas sýretshiniń deregine qaraǵanda, tarıhı qo­ıylymnyń kıim úlgileri klas­sıkalyq stıl men zamanaýı kóz­qarasty etene úılestirip, arnaıy túster tańdalǵan. «Han Sultan. Altyn Orda» operasyna arnaıy 173 sahnalyq kostıým tigilgen. Sonymen qatar solıster, orkestr, hor, balet toptary, taǵy basqa qatysýshylardy qosa eseptegende, 300-ge jýyq ónerpaz sahnada bas qosady.

«Osy operany qoıýdy alǵash rejısserge usynǵanda, tarıhyn tereńnen tartqan Joshynyń uly­syn, baı salt-dástúrimizdi, hal­qymyzǵa tán qasıetterdi, adamı qundylyqtardy, otbasy tárbıesin, áıeldiń qoǵamdaǵy rólin basa kórsetýdi usyndym. Mysaly, Han Sultan sonaý Shyńǵys han bılep-tóstegen zamanda qýatty qaǵanat­tyń qyzyna tán batyldyǵymen, erkin­digimen, Reseı knıazderimen dıp­lomatııalyq qarym-qatynas júr­gizgen qabiletimen tarıhta aty qalǵan. Osyndaı túrki áleminiń analaryn búgingi urpaqqa nasıhattaý úshin, bir jaǵy, olarǵa ádil baǵa berý úshin, biz Uly dalanyń qaısar qyzdaryn sahnalaýdy jalǵastyra berýimiz kerek dep oılaımyn, deıdi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatrynyń dırektory Aınur Kópbasarova.

Operaǵa kelgen qarapaıym kó­rermendi eń aldymen «Han Sul­tan kim?» degen suraqtyń oılandyratyny, ózine beımálim keıipkerdiń bolmysyn tanýǵa qushtar bolyp keletini haq. Han Sultan – Altyn Ordany bılegen uly qaǵandardyń biri Berke hannyń anasy. Ulystyń negizin qalaǵan Joshy hannyń úshinshi áıeli. Horezm shahy II Ala-ad-Dın Muhamedtiń úlken qyzy. Áıgili Jálel-ád-Dınniń týǵan qaryndasy.

Shyńǵys hannyń Horezmdi jaý­laǵan kezeńinen bastalyp, Ordanyń alǵash qalyptasa bastaǵan kezimen aıaqtalatyn lıbrettonyń alǵashqy aktisi sahnada asa aýyr kórinis­pen ashylady. Sahnanyń ortalyq nysanynda ómir ózeginiń rámizi retinde alynǵan torańǵyl aǵashy, butaǵy synǵan, japyraǵy tonalǵan, jansyz, nársiz qý tomarǵa aınalǵan. Sahna ortasynda ólikter úıilip jatyr. О́lekse ańdyǵan qara quzǵyndardy qolymen jasqap, qýyp-úrkitken bolyp, sarbazdar qan sasyǵan dalany máıitterden tazalap júr. Kenet aıaq alyp júre almaıtyn ólikter arasynan álde­bireý qozǵalǵandaı bolyp, shashy uıpa-tuıpa, bet-aýzy satpaq, kıimi shoqpyt bir áıel kóterilip kele jatady. Tarǵyl daýyspen joqtaý aıtyp, syńsyp salǵan zarly áni­nen áıeldiń tegin adam emes, tekti áýlettiń qyzy ekeni aıan bolady. Shyńǵys han 1221 jyly Horezmniń astanasy Úrgenishti baǵyndyra­dy. Horezm shahy Jalel-ád-Dın Mangýberdi bas saýǵalap qashyp ketedi de, Han Sultannyń ájesi, ataqty Túrken-qatynnyń Shyńǵys hannyń tutqynyna túsken beti eken. Tutqynǵa túsken Túrken-qatyn Shyń­ǵys qaǵanǵa dat aıtqanda: «Suń­qar edim qondym, saǵan pende bol­dym... Taǵy bir ótinishim: Aı dese, aýzy bar, Qyryq qyzǵa tatıtyn, Nemerem bar – Han Sultan, Sol botamdy taýyp ber, Saraıyńa sán berer...» deıdi. Han Sultanǵa izdeý salynyp, dıýana bolyp, dala kezip júrgen jerinen Taıshy men áıeli Qaısha taýyp alyp, han ordasyna ákeledi. Sóıtip, Shaǵataı men Joshynyń arasyndaǵy olja bólisi kezinde Han Sultan Joshynyń enshi­sine buıyrady.

Horezm shahynyń qyzy retinde Han Sultannyń bási joǵary bolatyny túsinikti edi. Onyń basqa emes, Joshyǵa qosylýynda da kóp mán bar. Joshy Shyńǵys hannyń eń alǵyr uly ǵana emes, qaǵannyń taq murageri retinde atalyp júr­gen ýaqyt. Han Sultan Joshymen otasqan alty jyl ishinde Berke, Berkeshar, Bóri Muhamed atty úsh uldy ómirge ákeledi. Jaýdan túsken olja retinde ǵana emes, shahtyń qyzy retinde saraı ishin­degi tartys­tarda yqtımal báse­keles retinde Joshynyń ózinen burynǵy áıel­deri men ózge de yqpaldy áıelder tarapynan shet­qaqpaı kórgeni anyq. Sý aǵysy astyndaǵy ańdysqan sóz, bir-birin qyjyrtqan qaqtyǵys Joshynyń aıaqasty óliminen keıin tipti tereńdeı túsedi. Berke áli jas bala, odan sońǵy eki ul tipti sábı.

Osyndaı qıyn kezeńde Han Sultan óziniń aqylymen, minezi­men jáne arydan oılaıtyn suń­ǵy­lalyǵymen ózin de, uldaryn da qatarǵa qosady. Joshydan keıingi Altyn Ordanyń ataqty qaǵany Batýdyń kishi sheshesi retinde onyń qurmetin ıelenip úlgergen Han Sultan balalarynyń kóp han­zada­nyń biri bolyp qalmaýy úshin baryn salady. Aqyry, óziniń úlken uly Berkeniń at jalyn tartyp minip, alǵashqy joryqqa shyǵyp, ataqqa jete bastaǵan kezinde qaı­tys bolady.

Lıbretto osy bir tarıhtan málim de beımálim Han Sultannyń beı­nesin ashady, qazaq handary­nyń atasy sanalatyn Joshy baba­myzdyń zamanyn, dańqty tarıhyn jyrlaıdy. Lıbrettoda dańqty Bórte, tarıhtan belgili Bektemish bastaǵan birneshe áıeldiń beınesi somdalady.

Jas qalamger Almas Nú­sip­tiń «Han Sultan. Altyn Orda» dra­malyq shyǵarmasynyń je­li­­simen jazylǵan lıbrettonyń av­tory Qazaqstannyń eńbek si­ńir­­gen qaıratkeri, Maral­taı Yby­raev áýelde jańa týyn­dynyń úsh nusqasyn ázirlegen. Alaıda klas­sıkalyq shyǵarmaǵa, ásirese mý­zykaǵa qoıylatyn ta­lapqa saı úı­lesimdi mátin jazyp shyǵý úshin aqyn az ter tókpegen. «Han Sultan» operasy da kartına ispetti.  Kim ne kórgisi ke­ledi, neni tanyǵysy keledi – kóńil qalaýyn tabady. Kóńili tasyp barǵan, erteńnen úmit izdegen adam eldiktiń, memlekettiliktiń bolashaǵyna boılaı alady. Al júregi qaraıǵan adam tamyry solyp, qýrap qalǵan qý tomardy ǵana kórip qaıtady» deıdi lıbrettonyń avtory Maraltaı aqyn.

«Han Sultan» – tyń taqy­ryp­taǵy qoıylym. Jasampaz tul­ǵa­lar­dy dáripteıtin jańalyǵy bar ká­sibı qoltańbamen qazaq eli­niń mádenı ómirine qanat qaq­ty. Mý­zyka ónerinde búrkeýli ja­t­qan beımálim taqyryp shymyr­lyǵymen, shynaıylyǵymen umy­tylmas áser qaldyrady. Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatry uly tulǵalardyń dás­túrin saqtap qana qoımaı Qazaqstannyń jas ta­lantty mýzykanttaryna jańa múm­­kindikter men shabyt syılady.         

Qoıylym demeýshisi, bıznesmen Tımýr Týrlov pikirin bildirdi. «Bizdiń holdıng úshin Almatynyń áleýmettik-mádenı áleýetin damytatyn jobalardy qoldaý óte mańyzdy. Asqan uqyptylyqpen qaraımyz. Al Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryn qaıta qalpyna keltirý tipten mańyzdy. Munda ashylatyn mýzeıge de kómektesip jatyrmyz. Bul teatrǵa respýblıkamyzdan ǵana emes, kórshi elderden, túrki áleminen kóptegen kórermen keledi. Sondyqtan biz teatrdyń uzaqmerzimdi seriktesi bolatynymyzǵa tolyq senimdimin», dedi ol óz sózinde.

«Han Sultan. Altyn Orda» qo­ıylymy sharyqtap kelip, túıin­deler tusta dekorasııa júgin arqa­lap turǵan qý qańqa bolyp qýrap qalǵan qara aǵash japyraǵy jaıqalǵan máýeli báıterekke aınalyp, tóbesine kókten qalyqtap kelgen qyran búrkit qonady. «Altyn Orda dáýiriniń alaqandaı jurna­ǵy, uly qaǵandyq pen uly ulys­tyń búgingi zańdy murageri Qazaq eli jahandyq kóshke jalǵasyp, keleshek keńistiginde tuǵyry jyljymaq emes» degen ıshara oı kóńildi eriksiz ıitti. Túrki áleminiń túp tamyry – Altyn Ordanyń saıası sahnasynda mańyzdy ról atqarǵan Han Sultannyń beıne­si – qazaq ónerindegi analar men arýlar galereıasyn parasatymen tolyqtyratyn jańa obraz.

ALMATY