– Jaqyp Ǵalıuly, jylytý maýsymy qalaı ótip jatyr? Qysqy kezeńge daıyndyq sharalary qanaǵattanarlyq deńgeıde me?
– Aǵymdaǵy jylý elektr ortalyqtaryn (JEO) jóndeý men jańǵyrtýǵa 327 mlrd teńge bólindi. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 44%-ǵa artyq. Qaıta qurý jumystary aıasynda JEO-lardyń ortasha tozýy 65%-dan 61%-ǵa deıin tómendeıdi dep kútilip otyr. Atap aıtqanda, Rıdder JEO-da tozý – 58%-dan 54%-ǵa, Kentaý JEO-da – 85%-dan 65%-ǵa, Ekibastuz JEO-da 42%-dan 35%-ǵa tómendemek. Sonymen birge, 20,7 myń shaqyrym elektr jelisi, 422 qosalqy stansa men 4 054 taratý pýnkti, transformatorlyq qosalqy stansalar jóndeldi. Jylý jelileriniń 542 shaqyrymyna jóndeý júrgizildi.
Energııa kózderiniń otyn qoımalarynda 5,4 mln tonna kómir jınaqtalǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 6%-ǵa, ótken kezeńmen salystyrǵanda 111 myń tonna mazýtqa artyq. Barlyq energııa kózinde otynmen qamtamasyz etý standartqa saı. О́kinishtisi, óńirlerdegi jylý kózderinde, elektr men jylý jelilerinde normatıvtik merzimde joıylǵan tehnologııalyq buzýshylyqtardyń jekelegen jaǵdaıy bar.
– Atqarylyp jatqan is-sharalardyń jetistigi men kemshiligin atap kórsetýge bola ma?
– Jylytý maýsymyna daıyndyq jumystarynyń der kezinde bastalýyn jetistik dep aıtýǵa bolatyn shyǵar. Bul soltústik pen ortalyq aımaqtar sııaqty klımaty qatal aýdandarda qıyn jaǵdaılardy boldyrmaýǵa múmkindik berdi. Resmı derekterge súıensek, energııa kózderi kómir men mazýttyń qajetti kólemin qamtamasyz etip, jylý berý maýsymyn úzilissiz bastaýǵa jaǵdaı jasady. Birqatar oblysta (mysaly, Qaraǵandy men Almatyda) jylý jelileri qaıta jańǵyrtyldy. Bul ıgi is ınfraqurylymnyń tozýy men jylý shyǵynyn azaıtty. Taǵy bir ıgilik, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqtyń senim telefondary men mobıldi qosymshalary arqyly azamattardyń aryz-shaǵymyna jedel jaýap berý júıesi jetildirildi.
Kemshilikterge kelsek, júrgizilip jatqan jumystarǵa qaramastan, jylý jelileriniń tozýy joǵary deńgeıde qalyp otyr. Ortasha eseppen 60%-ǵa deıin. Bul apattar men jylý berýdegi úzilisterge ákelip soǵady. Ásirese eski turǵyn úı aýdandarynda oryn alady. Keıbir óńirlerde, mysaly, Qostanaı oblysynda josparly jóndeý jumystary bıýrokratııalyq jáne quqyqtyq máselelerge baılanysty keıinge qaldyryldy. Bul turaqty jylýmen qamtamasyz etý úshin qaýip týdyrdy.
Mán berip qaraıtyn taǵy bir tus – jańǵyrtý jumystaryna qarjy bólingenimen, jumys kólemi kóbine shaǵyn qalalar men aýyldarda qolda bar qarjylandyrýdan asyp ketedi. Osyny eskerip, árbir aımaqqa bólingen qarajattyń qalaı jumsalǵanyn muqııat teksergen jón sııaqty. Eski jelilerdegi energııa shyǵynynyń joǵary deńgeıi jylýmen jabdyqtaý tıimdiligine áser etýdi áli de jalǵastyryp jatyr. Bul bolashaqta tarıfterge áser etýi múmkin shyǵyndardy arttyrady.
Keı jaǵdaılarda azamattar kommýnaldyq qyzmetterdiń is-áreketine, sonyń ishinde jazataıym oqıǵalardy joıý merzimi men oryndalǵan jumystar týraly eseptegi ashyqtyqtyń bolmaýyna shaǵymdanady. Sondyqtan jaýapty iste únemi ashyqtyqtyń bolǵany abzal. Halyq túzý is pen jón sózge túsinistikpen qaraıdy.
Bıylǵy jylytý maýsymy elimizde daıyndyq pen jańǵyrtýdyń durys baǵytta kele jatqanyn kórsetedi. Degenmen eskirgen ınfraqurylym, qarjylandyrý men mańyzdy nysandardy jóndeýdegi keshigýler basty másele bolyp qala bermek. Qazir energetıkalyq jáne kommýnaldyq ınfraqurylymdy (jeliler men qurylystardy) jańǵyrtý jáne halyqty senimdi ári sapaly kommýnaldyq qyzmettermen qamtamasyz etý maqsatynda Úkimet energetıka jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtýdyń ulttyq jobasyn ázirlep jatyr. Osyǵan baılanysty «Atameken» UKP jergilikti jerlerde jóndeý-jańǵyrtý jumystarynyń oryndalýyna baqylaýdy kúsheıtý men ónerkásiptik materıaldardy satyp alý kezinde mindetti túrde eldegi qundy baǵalaýdy jáne eskerýdi usynyp otyr. Áıtpegende, birtalaı tustan utylýymyz ábden yqtımal.
– Eldegi birneshe qalada Reseı kompanııalary jylý elektr stansasyn salǵaly jatyr. Olar ýaqyt talabyna laıyqty tehnologııany paıdalanyp otyr ma? Jalpy, jylý elektr stansalaryn jańartyp, jańǵyrtý jumysyn qalaı baǵalaısyz?
– Belgili bolǵandaı, úsh JEO da kómirmen jumys isteýi kerek. Eger bul jylý elektr stansalary sýperkrıtıkalyq sıkldar men tıimdi shyǵaryndylardy tazartý júıeleri arqyly zamanaýı standarttarǵa saı salynsa, bul qysqa merzimdi perspektıvada qolaıly sheshim bolýy múmkin. Biraq ekologııalyq jáne ekonomıkalyq táýekelderdi esepke almaǵanda, bul sheshim Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemeleri jáne dekarbonızasııaǵa degen jahandyq úrdis kontekstinde uzaq merzimdi problemalarǵa ákeledi.
Negizgi aspektilerdi qarastyraıyq. Birinshisi – tehnologııalyq deńgeı. Qazirgi zamanǵy kómirmen jumys isteıtin elektr stansalary tıimdilikti arttyrý jáne qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııandy azaıtý úshin kelesi tehnologııalardy paıdalana alady: Asa krıtıkalyq jáne asa joǵary krıtıkalyq bý sıkldary: Ol tehnologııalar 45%-dan joǵary tıimdilikti qamtamasyz etedi. Bul óndirilgen energııa birligine shaqqandaǵy CO₂ shyǵaryndylaryn aıtarlyqtaı tómendetedi. Odan keıingisi – kómirtekti ustaý jáne saqtaý júıeleri (CCS): olar parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn ájeptáýir kemitýi múmkin. Kelesi – elektrosúzgilik tundyrǵyshtar jáne gaz tazalaý júıeleri: Qatty bólshekterdi 99%-ǵa deıin ustap, kúkirt pen azot shyǵaryndylaryn tómendetedi. Sonymen qatar úderisti avtomattandyrý bar, ol tıimdilikti arttyrady jáne jabdyqtyń tozýyn azaıtady. Eger jobalarda tıimdiligi 40%-dan tómen dástúrli tehnologııalar qoldanylsa, bul zamanaýı standarttarmen salystyrǵanda keri qadam bolyp sanalady.
Ekinshisi – ekologııalyq aspekt. Kómirmen jumys isteıtin elektr stansalary CO₂, SO₂ jáne qatty bólshekter shyǵaryndylary boıynsha eń las energııa kózderiniń biri. Parıj kelisimi boıynsha kómirtegi izin azaıtýdy mindettegen elimizge bul kórsetkishterdi tómendetý óte mańyzdy. Joba shyǵaryndylardy baqylaýdyń jetildirilgen júıelerin qamtyp, EO nemese kem degende OESR standarttaryna sáıkes bolýy kerek (CO₂, SO₂ 150 g/kVt/saǵ jáne qatty bólshekter úshin 10 gramnan artyq emes).
Úshinshisi – ekonomıkalyq táýekelder. Jobada osy JEO qazandyqtaryn gazǵa kóshirý perspektıvasyn qarastyrý qajet. Desek te, kómirmen jumys isteıtin jylý elektr stansalaryn salý – úlken kólemdegi qural-jabdyqtar men materıaldardy qajet etetin iri joba. Sondyqtan osy jobalarda otandyq kásiporyndardan qural-jabdyqtar satyp alý (qazandyqtardy, qubyrlardy, sorǵylardy, tazalaý júıelerin, avtomatıka jáne basqa tetikterdi jetkizý) kerek. Sóıtip, múmkindiginshe otandyq taýar óndirýshilerge qoldaý kórsetý mańyzdy.
Tórtinshisi – tehnologııalar transferti. Reseılik kompanııalarmen yntymaqtastyq mindetti túrde tehnologııalar transfertin qamtýy kerek. Iаǵnı qural-jabdyq óndirisin lokalızasııalaý men jergilikti mamandardy daıarlaý múmkindigin qarastyrý lázim. Osy usynystar men kelisimder qoldaý tapsa, salada ilgerileýshilik bolary anyq.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
