Keshegi kúnniń ózinde «qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» dep ótken danyshpannyń dala kókiregi ult qamy, bolashaq múddesi úshin nelerdi oılamady deısiz? Onyń sanasynda sarǵaıǵan oılar irkes-tirkes óleń bolyp, áredikte Qara sóz bolyp quıylǵany da ras. Abaı úshin jalǵyz kúres – qazaqtyń el bolýy, ózgeden kem bolmaýy.
Búgingi aıtpaǵymyz, ózge jurttyń Abaı týraly zerdeleýi men túısinýi týraly bolmaq. Qysqasy, meni qolyma túsken AQSh-tyń Konnektıkýt shtatyna qarasty Ýeslıan ýnıversıtetiniń baspasynan osydan 50 jyl buryn jaryq kórgen «Ortalyq Azııa mýzykasy: KSRO halyqtarynyń mýzyka tarıhynyń ocherkteri» atty eńbektegi Abaıdyń mýzykalyq murasyna qatysty zertteý tolǵandyrdy. Avtory – V.Belıaev. Ortalyq Azııa halyqtarynyń mýzykasyna tereń toqtalǵan bul kitaptyń bir taraýy «Qazaq mýzykasy: on besinshi ǵasyrdan on segizinshi ǵasyrdyń ortasyna deıin» dep atalady da, ultymyzdyń mýzykalyq murasynyń tarıhy men taralý joldaryna toqtalady. «Atalǵan ǵasyrlarda qazaqtyń halyqtyq jáne kásibı mýzykalyq óneriniń negizi qalandy. Án salasynda osy halyqtyń ómiriniń san alýan kezeńderiniń eski, biraq qundy beıneleriniń belgilerin saqtaı otyryp, búgingi kúnge deıin jetken sol janrlar qalyptasty. Áýen, yrǵaq, tepe-teńdik, formalar damydy, qysqasy, halyq ániniń barlyq qasıeti kórinis berdi». Avtor osylaı deı kele, ultymyzǵa tán epıkalyq ónerdiń belgili túrleri XV-XVII ǵasyrlardaǵy oqıǵalarmen baılanysty jáne halyqtyń táýelsizdik úshin kúresin, ásirese jońǵar-qalmaqtarǵa qarsy kúresin kórsetetinin, negizinen epıkalyq dástúrdegi jetildirilgen túri – epos-novelıstik janrlardyń damýy da osy kezeńge jatatynyn jazady. Osy tusta avtordyń myna sózine nazar salaıyq: «Qazaqtyń aspaptyq mýzykasynyń negizgi túrleri de osy kezeńde paıda bolyp, feodaldyq dáýirdi sıpattaıtyn úzdiksiz qaqtyǵystar ákelgen áskerı ómir saltynyń taptyrmas bóligi – qazaqtyń áskerı úrmeli aspaptar ansambli qalyptasty». Iá, zertteýshiniń sonaý birneshe ǵasyr burynǵy mýzykalyq tarıhı jaǵdaıdy aıta otyryp, «Qazaqtyń áskerı úrmeli aspaptar ansambli qalyptasty» degenin zerttep-zerdelesek, tyń taqyryp ekeni shyndyq. Ol endigi sózin halqymyzdyń mýzykalyq óneri aıtarlyqtaı damyp, eki baǵyttyń: halyqtyq-demokratııalyq jáne feodaldyq-reaksııalyq baǵyttaǵy kúresin kúsheıtkenin, bul keıingi kezeńdegi progressıvti ókilderi reaksııashyl aqyndarǵa qarsy turǵan jazba ádebıet pen poezııanyń órkendeýine negiz bolǵanyn aıtady. Soǵan mysal retinde sol kezeńde jańa qazaq ádebıetiniń negizin salýshy Abaı Qunanbaıdyń bir óleńinde Buqar jyraý, Shortanbaı men Dýlatty synady degen dáıek keltirip, hakimniń «Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý, óleńi biri – jamaý, biri – quraý» degen jyrynyń tórt tarmaǵyn tolyǵymen aǵylshyn tilinde beredi. Osydan keıin Mahambet О́temisulynyń esimin atap, «ozyq oıly, demokratııalyq baǵyt ustanǵan kúresker tulǵalar jyrlary arqyly eńbekshi halyqty ezgiden, qutqarýǵa jol izdep, jurtty shaıqasqa shaqyryp qana qoımaı, ózi soǵan basshylyq etti» degen baǵa aıtady.
Atalǵan taraýda avtor ultymyzdyń vokal óneri haqynda sóıleıdi. Onyń zertteýinshe, XVIII ǵasyrdyń ortasynda joǵary deńgeıge jetken qazaq mýzyka óneri odan ári damyp, halyq ómirinen alynǵan jańa mazmunmen ushtasyp, kásibı qazaq kompozıtorlarynyń shyǵarmashylyǵy jańa qadamǵa bet alǵany aıtylady. Osy tusta ǵalym Abaıdyń ómirbaıanyn jazyp, onyń bar armany men úmiti qazaq halqynyń kedeılikten arylyp, oqyǵan, bilimdi jurt bolýy ekenin, kóp oqyǵan demokrat aqynnyń shyǵarmashylyǵynda halyqtyq saryn baryn alǵa tartady. Osylaı jaza kele, hakimniń «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, О́leńmen jer qoınyna kirer deneń» óleńin dálel retinde oqyrmanǵa usynady.
«Abaı ánderi» atty taraýshada ǵalym hakimniń júrekjardy ánderi qazaq sóziniń eń qunarlysyn, ár alýan maǵynasynda lırıkalyq keıippen tógilip túskenin oqyrmanǵa ańdatady. «Án mátinderin jazýda Abaı qazaqtyń halyq poezııasy men óleń qurylysyn, jańasha óleń túrlerin paıdalanǵan. Ol óziniń áýenderinde orystyń qalalyq ánderiniń ıntonasııasyn engizdi. Melodııalyq qurylym mátinniń maǵynasymen tyǵyz baılanysty boldy» deıdi ol.
Abaıdyń mýzykalyq murasynyń keń aýqymda zerttelýi búgingi biz úshin quptarlyq jaıt. Aqynnyń mýzykalyq murasy bylaı tursyn, óleńderi men qara sózderi áli tolyq zerttelip bolǵan joq.
Kelesi betterde avtor Abaı ánderiniń ishki qurylymy men áýendik, mátindik erekshelikterine toqtalady. «Abaı ádette ekinshi qaıyrmasy qaıtalanatyn eki bólikti strofıkalyq formany jıi qoldanady, bul orystyń demokratııalyq ıntellıgensııasynyń jyrlaryna da tán. Onyń keń taraǵan «Aıttym sálem, qalamqas» lırıkalyq áninde qazaq halyq poezııasy jańa úlgidegi áserli áýenmen úılesetin keń mýzykalyq saryn bar» deı kele, «Aıttym sálem, qalamqastyń» notalyq nusqasyn kiristiredi.
Baıyptap qarasaq, «Aıttym sálem, qalamqastyń» aǵylshynsha aýdarmasy da sátti shyqqan. Oqyǵan adam bir adamnyń kóńil kúıi arqyly bir halyqtyń mahabbatyn, ómirge qushtarlyǵy men úmitin paıymdaıdy. Osydan keıin V.Belıaev Abaıdyń «Kózimniń qarasy» ánine toqtalady. Ol bul án týraly «atalǵan shyǵarmanyń áýezdik qurylymynda kórinis tapqan erekshelik qazaq halyq mýzykasyndaǵy aaba stıli boıynsha berilgen» deıdi.
Kezinde Shákárim Qudaıberdiuly «Abaı – ózin-ózi óleńimen jubatqan jan» dep aqynnyń bar bolmysyn ashatyn oı aıtyp edi. Árıne, onyń ózin-ózi jubatýynyń bir syry júreginen qaınap shyqqan ánderinde de bolsa kerek. Al biz sóz etip otyrǵan kitaptyń avtory Abaıdyń «Segiz aıaǵy» týraly pikirin de jasyrmaıdy. «Abaı halyqty adamgershilik kemeldikke shaqyrý úshin «Segiz aıaqty» jazdy. Bul kólemdi óleń formasyn ol býyn sandary ártúrli segiz joldan turatyn erekshe strofaǵa negizdedi, onyń qurylymy oryssha aýdarmasynda da saqtalǵan. Bul óleńniń býyndyq quramy men uıqasyn mynadaı syzbamen berýge bolady: 558+558+88 aab ccb dd». Bul qorytyndyny bizge qaraǵanda mýzykatanýshylar jaqsy túsinetin shyǵar, joǵarydaǵy sandyq qorytyndyny solardyń enshisine qaldyrdyq. Avtor «Segiz aıaq» týraly aıta kele, bul qazaq óleńi men mýzykalyq shyǵarmashylyǵyndaǵy aıta qalatyn jańalyq boldy degendi qosady.
Qazaq mýzykasynyń tarıhyna arnalǵan bul taraýdaǵy hakimniń shyǵarmashylyǵy haqyndaǵy ózgeshe paıymdaýlar kóńil kónshitedi, marqaıtady. Bir sózinde zertteýshi «qazaqtyń halyq án stılin jańartýǵa umtylǵan Abaı demokratııalyq ıntellıgensııa repertýarlarynan orystyń tanymal ánderi men romanstarynyń mátinderin aýdaryp, olarǵa óz janynan áýen shyǵardy. Bulardyń ishinde «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn», «Surǵylt tuman», «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» sııaqty tanymal shyǵarmalar bar» degendi aıtady. Sonymen birge Abaıdyń Pýshkın shyǵarmashylyǵynan da aýdarmalar jasap, «Onegınniń hatyn» keń baıtaq qazaq dalasyna án retinde jetkizgenin baıandaıdy.
«Abaıdyń barlyq óleńi – qazaqtyń sol kúshti tiliniń ishinen týǵan asyl qurysh» degen Muhtar Áýezovtiń ataly sózinen asyp eshkim eshteńe aıta almas. Jer júzine Abaı óleńderi men ánderi taralsa, ony yjdaǵatty oqyrman túsinip oqysa, bizden asqan baqytty halyq bolmas edi. Al ol úshin ne qajet? Hakim shyǵarmashylyǵyn júıeli de aýqymdy túrde nasıhattaý kerek. Al biz qolyma túsken sheteldik ǵalymdardyń dala danyshpany týraly jazǵandaryn oqyrmanǵa jetkizýden jalyqpaımyz. Hakimniń týǵanyna 180 jyl tolǵan mereıli jylda muny úlken jaýapkershilik dep túsinemiz. Bir nárse anyq, ol – qazaq bar jerde Abaı esiminiń máńgilik ekendigi hám murasynyń ólmeıtindigi.
