Bul tulǵany qatarlastarynan oq boıy ozyq kórsetetin úsh-tórt ereksheligi bar: 1) Bolshevıktik úkimet qatarynda júrip barsha máselege el, ult múddesi turǵysynan qaraýy; 2) «Eski oqyǵandar» (Alash zııalylary) dep atalatyn top pen talantty qatarlastary qyzmeti men shyǵarmashylyǵyna qolaıly jaǵdaı týǵyzýy; 3) Kásibı ult teatryn uıymdastyrý men júıeleýdiń basynda turýy; 4) Irgetasy 1918 jyly Tashkentte bastalǵan Qazaq pedagogıkalyq oqý ornynyń (qazirgi Abaı ýnıversıteti) 1926 jyly ýnıversıtetke aınaldyrý jobasyn júzege asyrǵany jáne osy bilim ordasynyń resmı ashylýynda JOO týraly myńjyldyqqa tatıtyn tujyrymdamalyq baıandama jasaýy.
Munyń syrtynda S.Sadýaqasulynyń qanshama qaıtalanbas erligin, elshil bastamasyn, qaǵıdatshyl tabandylyǵyn dáleldeıtin qadaý-qadaý azamattyǵy, qaısarlyǵy, qaıratkerligi, kóregendigi bar. Osynyń bárin jańa zaman jastary, jas býyn zııalylar men memlekettik qyzmetkerler tanýǵa, bilýge umtylýy kerek. Tutastaı alǵanda, 33 jasynda «qyzyl terrordyń» qurbany bolǵan Smaǵul – elge qyzmet etýdiń etalony. «Maǵjan aqyn aıtty» deıtin myna joqtaý jyrynyń úzindisi sol bıikti, sol sapany ańǵartqandaı:
«Jas Smaǵul úzdik týǵan bala eken,
Baıtaq elge asqar taýdaı pana eken.
Sol baladan, sol panadan aıyrylyp,
Qaıran qazaq, júreginde jara eken...».
Bul úzik syrdyń, jan azasynyń (rekvıem) máni mynada: S.Sadýaqasuly 18 jasynda-aq qazaq ádebıeti (sonyń ishinde Maǵjan shyǵarmashylyǵy da bar) týraly oryssha tereń maqala jazady, 20-24 jasynda Qazaqstannyń jastar lıderi, birneshe gazettiń redaktory, respýblıka «Gosplanynyń» basshysy, 25 jasynda Bilim (mádenıet quramynda) mınıstri bolyp, ádebıettiń bolashaq klassıkteri – Maǵjan, Júsipbek, Beıimbet, Muhtar, t.b. aqyn-jazýshylarǵa moraldyq turǵydan da, materıaldyq turǵydan da kómektesedi. Ras, jasy solardyń barshasynan kishi edi...
Kózi qaraqty oqyrmanǵa Smaǵuldyń Máskeýge ketken 1928 jylǵa deıingi ómiri birshama belgili. Onyń eldegi sońǵy qyzmeti – sol kezde Tashkenttegi «KazPedVýz»-dyń («ýnıversıtet» dep te ataldy; keıin Almatyǵa kóshkende - QazPI) rektor laýazymy edi. Qýjaq F.Goloshekın saıası aıla-sharǵymen budan da bosatady.
Qaıratker 1928 jyly naýryz aıynda Máskeý qalasyna ketedi. Munda qaıyn atasy Álıhan Bókeıhan, jary Elızaveta Álıhanqyzy, 3 jasar uly Eskendir turyp jatty. Sol jyly 1 maýsymnan Shyǵystaný ınstıtýtyna ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasady.
Tamyz-qyrkúıek shamasynda Máskeý transport ınjenerleri ınstıtýtyna oqýǵa túsedi (burynǵy basshylar qabyldanatyn bólimine). Qaryndasy Orynbasardy Máskeýge aldyrtyp, qalanyń bir mektebine ornalastyrady.
S.Sadýaqasuly atalǵan oqý ornynyń «jasandy qurylys» (ıskýsstvennoe soorýjenıe) mamandyǵyn 1932 jyly 1 maýsymda bitiredi. Instıtýtty bitirgen soń, Máskeý-Donbass temirjol qurylysynda ýchaske basshysynyń orynbasary (ınjener-qurylysshy) bolyp ornalasady.
Endi «Smaǵul nege osy temirjol baǵytyn tańdady?» degen suraq týady. Sirá, ol M.Tynyshbaıuly, H.Dosmuhameduly, Q.Kemeńgeruly bastaǵan Alash zııalylarynyń atalǵan shoıyn joldyń boıyndaǵy túrli eldi mekenderde aıdaýda bolǵanyna qatysty dep oılaımyz. Bir este ustar fakt: 1929–1930 jyldary 40-tan asa zııaly OGPÝ-NKVD-nyń Almaty túrmesinde tergelip jatqanda, F.Goloshekın osylardyń qataryna S.Sadýaqasulyn qosýǵa tyrysyp-aq baqqan...
Sonymen birge bul tańdaý asa qaýipti de edi. 1933 jyly jeltoqsan basynda Smaǵulǵa qarsy uıymdastyrylǵan «óndiristik apat» Ejov-Shkırıatov qanqasap jobasynyń biri degen derek bar.
Bizdiń qolymyzda S.Sadýaqasulynyń Máskeý-Donbass temirjol qurylysyndaǵy birde-bir sýreti joq edi. Taıaýda Reseı memlekettik kıno-foto qujattar arhıvinde (RG AKFD) 0-1379 shıfrli 1379-a saqtaý birligimen hattalǵan eki fotosy tabyldy. Iаǵnı qazir arhıvtiń elektrondy nusqasy qoljetimdi. Muny bizge Samat Jumataıuly, Kenjebek Serjanuly syndy shákirtterimiz súıinshilep jetkizdi. Fb-da alǵash jarııalaǵan – taıaýda ǵana «Aq jol - Alash» syılyǵyn alǵan Qanat Begenuly eken. Izdengish jas býynǵa, áleýmettik jeliniń ıgi isine alǵystan basqa aıtarymyz joq. Sol kúni elektron arhıvti ózimiz de ashyp, aqıqatyna kóz jetkizdik.
Sýret túsindirmesinde «Máskeý-Donbas temirjoly qurylysy 6 ýchaskesiniń basshylar toby. Partııa komıteti hatshysy Petrov, ýchaske basshysynyń orynbasary Sadýaqasov, ýchaske komıtetiniń tóraǵasy Malahov jáne qurylys ýchaskesiniń basshysy Shýkevıch bir jınalysta. 1932 jyl. Túsirilgen oryn – Ortalyq Qaratopyraq oblysy» delinipti (eki túrli pozısııadaǵy mazmuny bir foto). Iá, esimderi (ınısıal) jazylmaǵan. Bul – partııa kezindegi qujattarda jıi kezdesetin úrdis.
Qaıratkerdiń bıylǵy 125 jyldyǵy talaı jańalyqqa toly bolady dep sanaımyz. Aıtqandaıyn, «Egemen Qazaqstan» gazeti ujymy, elorda zııalylary, Eýrazııa ýnıversıteti jastary jyl saıyn azattyq jolynda qurban bolǵan Smaǵuldyń qaıtqan kúni ári el Táýelsizdigi jarııalanǵan kúni – 16 jeltoqsanda 2011 jyly Máskeýden Astanaǵa kóshirilgen súıeginiń kúli qoıylǵan «Han Kene sarbazdary» qorymyna zııarat etedi. Eldik óreli dástúr bıyl jańa sapada jalǵaspaq.
