Agroónerkásip kesheni: izdenis pen irkilis

Astyqtyń eksporttyq naryǵy keńeıip jatyr

Elimiz jyl saıyn 8-9 mln tonna astyq eksporttaıdy, onyń 6,5-7,5 mln tonnasy – bıdaı. Eksport geografııasy 40-tan astam eldi qamtıdy. Ortalyq Azııa, Aýǵanstan, Qytaı, Túrkııa, Iran, Italııa, Týnıs elderi dástúrli naryq sanalady. Byltyrǵy qarasha sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha 6,3 mln tonna astyq eksporttaldy. Jańa ónim eksporty 2,37 mln tonnany qurady, bul burnaǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 52%-ǵa artyq. Degenmen, Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵy óniminiń árbirin tereń óńdep, áýeli ózimizdi, keıin eksportty qamatamasyz etýdi meńzegen edi.

Aıtpaǵymyz, bul baǵytta júzege asyrylyp jatqan aýqymdy jobalar bar. Máselen Qostanaı oblysyn­da bıdaıdy tereń óńdeıtin zaýyt salynady. Quny 50 mlrd teńge­den asyp jyǵylatyn jobany «KazFood­Products» júzege asyryp jatyr.

«KazFoodProducts» bas dırektory Álıhan Qaıratbektiń sózine den qoısaq, jańa «Qostanay Grain Industry» zaýytynyń qýaty jylyna 400 myń tonna bıdaı óńdeıdi. Munda amınqyshqyly, bıoetanol, glıýten, mal azyǵy, bıdaı kebek óndiriletin bolady. «Qostanai Grain Industry» JShS jobasyn iske qosý merzimi – 2027 jylǵy jeltoqsan. Jańa óndiriste 600 jańa jumys orny ashylady.

Munymen qosa Almaty oblysynda bıdaı men júgerini tereń óńdeý salasynda kóshbasshy «AzııaAgroFýd» zaýytynyń óndiristik qýatyn táýligine 200 tonnadan 300 tonnaǵa deıin arttyrý jobasy qarastyrylǵan. Bul jobalar azyq-túlik qaýipsizdigi men eksporttyq áleýetti arttyrýǵa, son­daı-aq agroónerkásiptik keshendi damytýǵa oń áser etedi.

Mal basy artty, biraq...

Qazir elimizde iri mal – 8,2 mln bas, onyń qatarynda sıyr – 4,4 mln, jylqy – 4,1 mln, al túıe – 2,8 mln. Bul derek eldegi mal basynyń aıtarlyqtaı artqanyn kórsetedi.  Bul birinshiden, osy salada jumys istep júrgen azamattardyń eńbeginiń nátıjesi, ekinshiden Úkimettiń tıimdi yqpaly. Áıtkenmen búginde mal baǵý, tól alý men mal ónimderin óndirip satý qıyndap barady. Onyń basty sebebi – mal ónimderiniń naryqtaǵy baǵasynyń tómendiginde.

«Salystyrmaly túrde qarasaq, qoı etiniń bir kılosy Shveısarııada teńgege shaqqanda 9,5 myń teńge, Germanııa men Nıderlandta – 5,5 myń teńge shamasynda, al AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıada 5 myń teńgeden asady. Qazaqstanda qoı etiniń naryqtaǵy baǵasy kılosyna 1,8-2  myń teńge. Bylaı qaraǵanda, eldegi qoı sharýashylyǵynyń áleýeti zor, biraq mal sany nege óspeıdi? О́tken jyly 1990 jylmen salystyrǵanda eldegi qoı sany 1,8 esege, ıaǵnı 35,7 mln bastan 19,7 mln basqa azaıǵan. Qoı basynyń 51,5%-y eldegi úsh oblysta shoǵyrlanǵan. Taratyp aıtsaq, Túrkistanda 22,3%, Jambylda 17,3% jáne Almatyda 11,9%. Sondyqtan osy oblystardyń ekonomıkalyq damý jos­parynda qoı sharýashylyǵyna basym­dyq berý qajet», deıdi «Aýyl» par­tııasy Aqparattyq taldaý bóli­miniń meńgerýshisi Qýanysh Jumanov.

Agrarlyq salada sapaly ónim shyǵarý isi ár baǵytta júrgizilip jatyr. «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» basqarma tór­aǵasy Aıgúl Ahmedjanova Semeıde Shákárim ýnıversıtetiniń jumysymen tanysty. Onda profes­sor-oqytýshy quramymen agrarlyq ǵylym men bilim berýdi damytýdyń negizgi máseleleri talqylandy. Negiz­gi maqsat – bolashaqta mal sha­rýa­shylyǵy ónimderin óńdeýge baǵyt­talǵan tehnopark qurý. 

«Ýnıversıtettiń agrarlyq sektor úshin bilikti mamandar daıarlaýda baı tarıhy, mol tájirıbesi bar. Tehnopark qurý arqyly jergilikti ónimdi qaıta óńdeýdiń sapasy men kólemin edáýir jaqsartýǵa múmkindik beretinine senimdimiz», dedi Aıgúl Ahmedjanova.

Aýyl sharýashylyǵy vıse-mı­nıstri Amanǵalı Berdalın Tatarstan Respýblıkasy premer-mınıstriniń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy jáne azyq-túlik mınıstri Marat Zıabbarovpen kezdesýinde elimizdiń aýyl sharýashylyǵy jóninde baıan­dady. Mal sharýashylyǵyna jeke toqtalyp, et óndirýdegi múmkin­digi týraly aıtty.

«Jemshóp daıyndaýdan bas­tap daıyn ónimdi satýǵa deıingi to­lyq sıkl­di et klasterleri qury­lyp jatyr. Aýstralııalyq tájirı­be boıyn­sha aldaǵy 2 jylda qýat­ty­ly­ǵy 98 myń bas IQM 6 borda­qy­laý alańyn, 50 myń bas usaq malǵa ar­nalǵan bordaqylaý keshe­nin, son­daı-aq birinshi maman­dandy­ryl­ǵan mal bırjasyn salý josparlan­dy. Mınıstrlik árbir jobany súıemeldeýdi júzege asyrady. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý biz úshin basym baǵyt. Biz el aýma­ǵynda birlesken óndirister qu­rý­ǵa múddelimiz», dedi vıse-mınıstr.

Byltyrǵy 11 aıdyń qorytyndysy boıynsha AО́K óniminiń Tatarstanmen taýar aınalymy 61,1 mln AQSh dollaryn qurady, bul burnaǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 3,7%-ǵa artyq. Taraptar aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń saýdasyn ulǵaıtýǵa múddeliligin atap ótti.

Jeke sharýashylyqty qoldaý aqsap tur

Memleket basshysy jeke sharýa­shy­lyqtardy qorǵaý sharasy týraly birneshe ret aıtty. О́kinishke qaraı, bul iste aqsap turǵan sharýa shash etekten. «Byltyrǵy qarashadaǵy statıstıkalyq málimette sút óndirisi 3 mln tonnaǵa jetti. Onyń 1,1 mln tonnasy aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna, al 1,9 mln tonnasy jekemenshik sharýalarǵa tıesili. Taýyq jumyrtqasyn óndirý 3,7 mlrd danaǵa deıin jetti. Onda aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda 3,1 mlrd danaǵa deıin ulǵaıdy. Salada shaǵyn sharýashylyq pen jeke sharýashylyqtyń úlesi 0,6 mlrd dana nemese 16,2 paıyz. Biraq osy jeke sharýashylyqtardy memleket tarapynan júıeli qoldaý aqsap tur. Bul baǵytty qoldaý úshin arnaıy zań qajet», deıdi Qýanysh Jumanov.

Al Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Amanǵalı Berdalın «Qazaq­standa sút óndirýdi turaqty damytý salasyndaǵy kásiporyndardyń bilikti­ligin arttyrý» (KFM) Qazaq-Ger­man jobasynyń jetekshisi Ýve Veddı­men kezdesti. Sóıtip saladaǵy bilim men bilik jáne tájirıbe jónin­de birqatar máseleniń sheshimin tapty.

«Malǵa kútim jasaý, ony kútip-baǵý jáne azyqtandyrý, jemshóp daıyndaý jáne saqtaý boıynsha bilim men daǵdylardy jetildirý – mal ónimdiligin arttyrý jáne sút óńdeý kásiporyndarynyń talaptaryna saı sapaly sút óndirý úshin mańyzdy. Bul, ásirese, Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin taratý jáne  «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qatysýshylar úshin ózekti», dedi kezdesý barysynda A.Berdalın.

О́tken jyly «Baıserke-Agro» OǴО́O jáne KFM jobasy ha­lyq­aralyq jáne otandyq sarap­shy­lardyń qatysýymen 27 praktı­ka­lyq semınar men vebınar ótkizgen. Kez­desýde «UAǴBBO» KEAQ-men bir­lesip osy jylǵa arnalǵan taqy­ryp­tardy pysyqtaýdy jalǵas­tyrý týra­ly sheshim qabyldady. Oqy­tý úderi­si ferma mamandaryn óndiristen qol úzbeı qamtý­dy kózdeıdi. Bul óz kezeginde sharýa­shylyqtardyń tıimdiligin arttyrýǵa oń áser etedi.