«Múgedek bolsaq ta, birimiz tiri qalsaq...»

Bir qyzyǵy, Ilekeńniń maıdan taqyrybynda sóz qozǵap, jazǵan-syzǵany joqqa tán. Biraq birge týǵan jalǵyz inisi Raýnaq Esenberlınniń esteliginde («Meniń negizgi adamym». Estelik­ter: daıyndaǵan A.Dúısenbaev. Almaty – 2001) birshama málimet bar eken. Inisiniń jazýyna qaraǵanda «soǵys bastalǵan tusta Ilııas Rıga qalasynda áskerı-saıası ýchılısheni bitirip jat­qan edi». Demek, Ilekeń 1940 jyly Qazaq taý-ken ınstıtýtyn bitirip, armııa qataryna shaqyrylǵan. Qyzyl Armııa kadr tapshylyǵynan joǵary bilimi bar soldatty áskerı ýchılıshege jiberip, bir jyl oqytqan. «Men urlyq istegende aı jaryq boldy» degendeı Esenberlın áskerı oqý bitirgen jyly soǵys bastalyp ketedi de, bolashaq qalamger maıdan shebinen bir-aq shyǵady. Qarshadaıynan jetimdik kórip, ábden shynyqqan jasty soǵys órti odan ári shyńdaı túsken tárizdi.

Osy kúnderi, soǵys bastalǵanyna on shaqty kún ótken shilde aıynyń alǵashqy aptasynda Raýnaq Esenberlın Smolensk oblysyna qarasty Vıazma qalashyǵy mańynda qorǵanys qurylysyn salýǵa jiberiledi. Qara jumys istep júrip: «Jaz boıy maıdanǵa attanǵan Ilııastan esh habar ala almaı qapalandym», dep jazady Ilekeńniń jar degende jalǵyz inisi.

Sóıtip, ala jazdaı qorǵanys shebinde jumys istegen Raýnaq qazan aıynda Máskeýge oralsa, maıdandaǵy aǵasy Ilııastan úshbý hat kelipti. Ol hatta aǵasy: «Soǵystyń birinshi kúnderinen bastap men artıllerııa batareıasynyń polıtrýgi (saıası jetekshisi) bolyp taǵaıyndaldym. О́te aýyr jaǵdaıda soǵysyp jatyrmyz. Biraq men úshin uıalmaısyń. Seniń de Otan aldyndaǵy paryzyńdy óteıtinińe kúmánim joq. Bundaı surapyl soǵysta jol kesý qıyn. Múmkin qaza tabarmyz. Múmkin múgedek bolyp, tiri qalarmyz. Meniń táńirden bar suraıtynym: bireýimiz, qandaı túrde bolsyn, áıteýir tiri qalyp, elge baryp, aǵaıyn-jekjatty qýantsaq deımin. Jeńisti óz kózimizben kórsek», depti.

Iаǵnı, Ilekeń adamzat tarıhyndaǵy eń bir qıyn kezeń ajal uryǵyn sepken qandy soǵysta «táńirden tilerim: múgedek bolsaq ta birimiz tiri qalsaq eken», degeni.

– Osy hatty oqyǵan soń, – deıdi inisi, aǵamnyń «múgedek bolsaq ta» degen sózi janymdy tebirentti jáne «jeńisti óz kózimizben kórsek» dep aıtqany netken suńǵylalyq. Soǵystyń alǵashqy aıynda keńes áskerleri nemisterdiń joıqyn soqqysyna tótep bere almaı torǵaıdaı tozyp, tozańy shyǵyp jatqan tusta «jeńisti kózimizben kórsek» deýi suńǵylalyq emeı ne?

Qysqasy, úlken Esenberlın maıdanda, qan keship júr. Inisi evakýasııaǵa ilinip Tom (Tomsk) qalasyna jiberiledi. Sebebi qaladaǵy áskerı maqsatta qurylǵan zaýyttarǵa jumysshy qajet. Biraq bul jer Raýnaqqa túbegeıli turaq bolmaǵan kórinedi. 1941 jyldyń jeltoqsan aıynda, Joǵary Bas qolbasshynyń «Soǵys kezinde qajet mamandar (ásirese ınjenerler) sarqylyp qalmaý úshin jańadan kadrlyq rezerv daıyndaý týraly» buıryǵy shyǵyp, osy sheshim boıynsha maıdanǵa attanǵaly turǵan Raýnaq Sverdlovsk qalasyndaǵy N.E.Jýkovkskıı atyndaǵy soǵys-áýe kúshteri akademııasyna oqýǵa jiberiledi.

 – Osy jyldary maıdandaǵy aǵamdy oıymnan bir sát shyǵarmadym, – deıdi Raýnaq esteliginde.

Kóp keshikpeı ol aǵasynan hat alady. Ilııas Novgorod oblysyndaǵy Staraıa Rýssa úshin bolǵan shaıqasta aýyr jaralanyp, Kostroma gostıpalinde jatqany týraly jazypty. Raýnaq dereý aǵasyn izdep jolǵa shyǵady. 1942 jyly qańtar aıynyń ortasynda ekeýi kezdesedi. Bul oqıǵa týraly «Aǵaly-inili ekeýimizdiń bul kezdesýimiz alańsyz qýanysh pen úreı sezimin kóńilge qatar uıalatty. Bul yzǵarly kezeńdegi umytylmas erekshe qaýyshý edi. Kelsem aǵam gıpste jatyr eken. Oń aıaǵy jaraqattanǵan. Ampýtasııa jasap dárigerler aıaqty keskileri kelgen eken. Ilııas oǵan qarsy bolyp, aıaǵyn kestirmepti» dep jazady («Meniń negizgi adamym». Estelikter: daıyndaǵan A.Dúısenbaev. Almaty – 2001. 285-b).

Aǵaıyndylar kezdesýi barysynda Ilııas aıtady: «Shabýylǵa shyǵyp jaýǵa qarsy júgirgenimde aıaǵyma oq tıdi. Biz úshin óte mańyzdy nárse – oqtyń qalaı, qaı jaqtan tıgendigi. Meniń jo­lym bolǵanda oq aıaǵymnyń ókshe jaǵynan emes, aldyńǵy jaǵynan tıgendigi. Bul oqıǵa – biz nemis­terden qashyp bara jatqanda emes, kerisinshe olarǵa qarsy júgirgenimizde tıgenin dáleldep tur». Osyny aıtyp aǵasy tereń kúrsingen eken.

Maıdan qolbasshysy shaıqasta quramdy maıdanǵa bastap shyqqan polıtrýk Esenberlındi «Qyzyl Tý» ordenine usynǵan eken. «Biraq ol ordendi Ilııas soǵys kezinde de, soǵystan keıin de alǵan joq. Nagrada lıstogi bir jerde joǵalǵanǵa uqsaıdy. Áskerı komıssarıat salaqsyp suraý jasamaǵan. Ilııastyń ózi de ordenin izdeýge qulshynyp kirisken emes. Jazýshylyǵyna alǵan belgilerimen qanaǵattandy. Ol ondaı dúnıelerge altyn ýaqytyn ketirip mansap izdeýdi unatpaıtyn. Syldyrlaǵan, jyltyraǵanǵa qumar azamattardy jek kóretin» dep jazady inisi Raýnaq.

Joǵaryda polıtrýk Esenberlınniń «Múmkin múgedek bolyp, biraq tiri qalsam rızamyn» degenin aıtyp óttik. Tilegin táńir qabyl etken eken. Bundaı jaǵdaıda ordendi ne qylady tekti týǵan ul.

Sodan gospıtalde jarty jyl jatqan Ilııasqa úkimet múgedektik taǵaıyndaıdy. О́ıtkeni bir aıaǵy ekinshisinen eki santımetr qysqaryp qa­lypty. Baldaqqa súıenip gostıpalden shyqqan Ilııas aıańdap akademııada oqyp jatqan inisine keledi. Raýnaq:

– Aǵa, endi ne isteısiz?.

– Men ólimge qarsy júgirdim. Jaraqattandym. О́zimniń týǵan elimdi, alǵash táı-táı basqan jerimdi qorǵadym. Maǵan eń qymbat dúnıe osy. Endi ardaqty elime qaıtam, – depti. Osylaı po­ıyzǵa otyryp, eline kele jatqanda, qandy qasap­tan aman oralǵanyna shúkir etip Ilekeń myna bir «Elge qaıtqanda» degen jyryn jazypty:

«Tútini órkeshtenip býdaq-býdaq,

Keledi oqtaı aǵyp poezd zýlap,

Maıdannan jaralanyp elge qaıttym,

Júregim dúrsildeıdi attaı týlap...

Juldyzdaı zymyraıdy poezd aǵyp,

Samal jel sybyrlaıdy syryn shaǵyp,

Men turdym kózimdi almaı terezeden,

Qııalym álde qaıda qanat qaǵyp...

Aımalap súımek bolyp maýqyn basyp,

Kún kúlip, toǵaı shýlap, ózen tasyp,

Týǵan jer anamdaı-aq ańsap kútken,

Qarsy aldy jupar tógip qoınyn ashyp.

Qýanysh sol bir kezde meni de ertip,

Shattyqtyń balyn iship kóńilim eltip,

Tasyǵan únim syımaı kókirekke,

Jiberdim júrek qylyn shertip-shertip.

Qýandym, eljiredim, janyp-kúıdim,

Qurmettep týǵan jerge basymdy ıdim,

Poezdyń bir toqtaǵan mezgilinde,

Qushaqtap topyraǵyn baryp súıdim».

Osylaı baldaqqa súıenip Almatyǵa oral­ǵan Ilııas Esenberlın drama teatrdyń áde­bıet bóliminiń meńgerýshisi bolyp jumysqa ornalasady...