– Sizdiń Talasbek Ásemqulovtyń «Taltús» romanyn aǵylshyn tiline aýdaryp, AQSh-ta jarııalaǵanyńyzdy bilemiz. Bul romannyń sol jaqtaǵy taralymy men satylymy qalaı bolyp jatyr?
– Aýdarmaǵa Amerıka jazýshylary men oqyrmandary tamasha pikirler aıtty. Olar shyǵarmanyń aýqymyna, Talasbek Ásemqulov sıpattaǵan mádenı erekshelikke tánti boldy. Ásirese mýzykaǵa qyzyǵýshylyǵy barlar bul kitapty erekshe unatty. Ásemqulovtyń dombyra, kúı men dástúrli mýzykanttar týraly sıpattamasy jaqsy áser qaldyrdy. Alaıda ókinishke qaraı, kitapty oqyǵandar óte az. Osy romandy shyǵarǵan baspa úlken marketıngtik jáne taratý jumysyn júrgize almady. Biraq kitap aǵylshyn tilinde jaryq kórdi, satylymda bar, sondyqtan oqyrmandar bolashaqta oqyp, Ásemqulovtyń shyǵarmashylyǵymen tanysady dep úmittenemin. Bul, shyn máninde, HH ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń da tarıhy.
– Birde sóz arasynda Qabdesh Jumadilovtiń bir shyǵarmasyn aýdaryp jatqanyńyzdy aıtqan edińiz. Aýdaryp bittińiz be?
– Qazir Qabdesh Jumadilovti aýdarý jumysy toqtap tur. Aýdarylǵan úzindilerdi basyp shyǵarýǵa qyzyǵýshylyq tanytqan baspa taba almadym. Sonymen birge onyń otbasy da jazýshynyń shyǵarmalaryn aǵylshyn tiline aýdartýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltqan sııaqty. Eger suranys bolsa, bul jumysqa qaıta oralýǵa daıynmyn.
– Sizdiń Serikbol Qondybaıdyń eńbekterin aýdaryp jatqanyńyzdy estidik. Bul usynys qalaı tústi? Aýdarma qalaı júrip jatyr?
– Iá, durys aıtasyz. Qondybaımen baılanysym jazýshy ári mıfologııa mamany Zıra Naýryzbaı arqyly ornady. Ol Qondybaıdyń ustazy bolǵan ári onyń «Arǵyqazaq mıfologııasy» atty tórttomdyq eńbegin qazaq tilinen orys tiline aýdarǵan. Al men ony tuńǵysh ret aǵylshyn tiline aýdaryp jatyrmyn. Qazir 4-kitaptyń sońyna taıap qaldym, birneshe jyldyq jumystyń nátıjesinde aýdarma aıaqtalýǵa jaqyn. Qondybaıdyń ápkesi aýdarmany qarjylandyrýǵa, ony Qazaqstanda jarııalaýǵa grant jeńip aldy. Kitaptar osy jyldyń kúzinde jaryq kóredi dep otyrmyz.
– S. Qondybaı – bútin bir ınstıtýttyń júgin arqalaǵan kórnekti mıfolog. Onyń shyǵarmalarynda kórsetilgen ulttyq mıfologııa men dúnıetanymdy túsiný qıynǵa soqpaı ma?
– Joq, túsiný qıyn emes, óıtkeni ol óz teorııalary men dálelderin óte anyq, jan-jaqty túsindiredi. Biraq keıbir oqyrmandar Qondybaıdyń zertteýleri men teorııalaryn patrıottyq úndeýlermen, qazaqtardyń ulttyq minez-qulqyn jaqsartý týraly pikirlerimen aralastyratynyna tańǵalýy múmkin. Batys áleminde «ulttyq minez» túsinigi birshama eskirgen ári ony zertteý ǵalymdardyń mindeti emes dep sanalady. Biraq bul Qondybaıdyń osy taqyrypqa qatysty oılaryn eleýsiz qaldyrý kerek degendi bildirmeıdi, sebebi ózi úshin óte mańyzdy bolǵan.
Taǵy bir másele – Qondybaıdyń aqparat alý múmkindigi shekteýli bolǵan: ol negizinen jergilikti jáne keńestik derekkózderge, sondaı-aq orys tiline aýdarylǵan Eýropa zertteýshileriniń eńbekterine súıengen. О́zi de osy týraly birneshe ret aıtyp ótedi, derekkózderdiń tapshylyǵyna shaǵymdanady. Sondyqtan onyń oılary men tujyrymdary aǵylshyntildi ǵalymdardy tańǵaldyrýy múmkin ári olardyń óz pikirine jańa qyrynan qaraýǵa jeteleıdi dep oılaımyn.
– Kópshilik mıfterdi ańyz, qııal nemese ertegi retinde qabyldaıdy. Amerıkada bul janr qalaı baǵalanady?
– Amerıkada oqýshylar mektepte ejelgi grek mıfterin oqýǵa mindetti. Bizdiń pop-mádenıetimiz (ásirese kınematograf, sondaı-aq kitaptar, komıkster, taǵy basqalary) japon, qytaı, skandınav, brıtan jáne jergilikti amerıkalyq mıfologııaǵa negizdelgen. Sondyqtan qazaq nemese arǵy qazaq, túrki mıfologııasyn zertteý aǵylshyntildi oqyrmandar úshin asa úlken ózgeris emes.
Mıfologııaǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn keıbir adamdar ony ertegilermen shatastyrýy múmkin. Biraq ǵalymdar bul janrdy tereńirek zerttegen. AQSh-taǵy zertteýshiler Qondybaıdyń eńbekterin oqyǵanda, ony keńestik folklorshy Vladımır Propptyń teorııalarymen salystyrýy múmkin. Alaıda Qondybaı eńbekterinde Propptyń aty atalmaıdy. Bul – aǵylshyntildi zertteýshiler úshin oılandyratyn jaıt. «Arǵy qazaq mıfologııasynyń» aǵylshyn tilindegi nusqasy jaryq kórgennen keıin, Serikbol Qondybaı silteme jasaǵan qazaq ertegileriniń aýdarmasy da qajet bolady. Bul aýdarmalar mıfologııa zertteýshilerine ǵana emes, oqyrman qaýymǵa da qyzyqty bolmaq.
– «Arǵy qazaq mıfologııasy» kitabynda S.Qondybaı rýhtyń oıanýy, máńgilik ult bolý, kıeli keńistik syndy taqyryptardy zertteıdi. Bul erekshe qazaqy uǵymdar batystyq oqyrmandarǵa túsiniksiz bolmaı ma?
– Men bul uǵymdardyń qazaqqa ǵana tán degen pikirmen kelispeımin. Batys oqyrmandary osy uǵymdardyń maǵynasyn túsinedi jáne olardy ózderiniń mıfologııa men Qazaqstan týraly bilimine súıene otyryp qabyldaıdy. Tipti keıbireýleri Qondybaıdyń ıdeıalaryn ózinshe damytyp, jańa teorııalar da usynýy múmkin. Ortalyq Azııadan tysqary aımaqtardaǵy adamdar onyń qaı taqyryptaryna erekshe qyzyqsa, sony nazarǵa alady.
– Bir kitap arqyly bir halyqtyń mádenıeti men tarıhyn túsinýge bola ma?
– Joq, árıne. Sondyqtan da múmkindiginshe kóp kitap jazýymyz, oqýymyz jáne aýdarýymyz qajet.
– Eger taǵy da qazaq qalamgerleriniń shyǵarmasyn aýdaratyn bolsańyz, qaı kitapty nemese avtordy tańdar edińiz?
– Qazirgi Qazaqstannyń jańa ádebıetin aýdarýǵa óte qyzyǵamyn, ásirese qoǵamdaǵy ózekti máseleler men múmkindikterdi kóteretin jas jazýshylar men áıel avtorlardyń shyǵarmalaryna mán bergim keledi. Qazaq (jáne qazaqtildi orys) poezııasyn, detektıv janryndaǵy romandardy jáne ádebı prozany aǵylshyn tiline aýdaryp, baspa tabý – meniń maqsatym. Sonymen qatar qazaqstandyq fantastıkalyq shyǵarmalardy aýdarý da qyzyqty bolar edi. Qazir birneshe jobamen aınalysyp jatyrmyn, biraq ázirge olardy qupııa saqtaǵym keledi.
– Sizdi qazaq ádebıetiniń dosy dep bilemiz. Ýaqyt taýyp, suhbat bergenińizge rahmet.
– О́zińe de rahmet.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
