Qazanattyń qamqorshysy

Sádibek aǵamyzdyń jylqy túligine qumar bolýyna sebep, áýeli bala kúninen oqyǵan hal­qymyzdyń batyrlyq dastan­dary eken. Mysaly, «Toǵaı saıyn myń jylqy, Esebi joq kóp jylqy, Jıdeli Baısyn dalasy, О́z aldyna bir bólek, Torysy men qarasy, Aıdaı bolyp kóringen, Bozy menen alasy» dep «Alpamys batyr» jyrynda aıtylatyn jyr shý­maqtaryn kúni búginge deıin  jatqa biledi.

– «Qazanat» degen sózdi al­ǵash 60-jyl­dary bes jasymda ákemniń aýzymnan estidim, – deıdi Sákeń. «Bala­pan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» degendeı, aǵamyzdyń ákesi Túgel Qumar­uly jaryqtyq jylqyǵa jany qumar adam eken. Qan maıdannan aman ora­lyp, ujymshardyń jylqy­syn baǵypty. Tú­keńdi bile­tin­der «kórgen-bilgen, oıǵa túı­geni kóp, áńgimeni qala­ǵan kir­pishteı etip, júıe­lep aıtyp­ oty­ratyn kóregen kisi edi», deıdi.

Jap-jas Sádibekke uzyn quryǵyn ustatyp qoıyp, kezi­lip jatqan kerımyq Bozan­baı jurtynyń bozala taýlaryna qarap turyp: «Mynaý qazaqtyń ulan-ǵaıyr dala­­syn bizdiń batyr babalary­myz naızanyń ushymen, bilek­­tiń kúshimen ǵana qorǵady de­seńder qatelesesińder. At – erdiń qanaty. Iаǵnı, aza­mat­tyń ary men namysyn qol­dan bermeıtin qazaqtyń qaza­nattary bolǵan. Qazir sol at­tar kóz­den bul-bul ushyp, tuqymy quryp barady. Qazaq qazanatqa qaryzdar» deıdi eken ákesi. Onymen qoımaı «Astyńǵy erni jer tirep, ús­tińgi erni kók tirep...», «kól­deneń jatqan kók tasty tik­tep tıgen tuıaǵy saz balshyqtaı ılegen...» dep jyr tolǵaıdy.

Osylaı sábı qııalymen qazanatty erttep minip, quba jonnyń seleýin at baýyrynda oınatyp eseıgen Sádibek at jalyn taryp mingen soń, jylqyǵa degen qumarlyǵy aza­mattyq ustanymyna aınaldy. «Jylqyda da jylqy bar, Qazanaty bir bólek» degen­deı, Sákeńniń paıym­daýynsha, qazir álemde jylqynyń 200-den astam asyl tuqymy bar. Olar: aǵyl­shyn, arab, amerıka, gonover, orys, t.b. dep kete beredi. Al qazaqtyń qazanaty bular­dan artyq bol­­masa kem emes. О́ıt­keni qazaq qazanatynyń boıyn­­da tózimdi­lik, júıriktik jáne mań­ǵazdyq bar. Bul jaǵynan kel­gende qazanat qazaqtyń mi­ne­zine, bolmysyna uqsaıdy. Mysaly, qazirgi «Adaı», «Qos­tanaı» tuqym­dary qazaq qa­zanatynyń jalǵasy. Bile bil­seńiz, qazir álemge tanymal aǵyl­shyn jylqylarynda qa­zanattyń qany bar eken. Aǵylshyndar ertede asyl tú­qymdy arǵymaqtardy biz­diń saıyn daladan alyp ketken. Olardyń utqany sol – qaza­nattyń urpaǵyn kóbeıtip, asyl­dandyra bildi. Sonyń ar­qa­synda olar álemge tanyldy, deıdi qazanattanýshy aǵamyz.

Osy oraıda, Sádibek Túgel­ulyna «Sáke, qazaq halqynyń geneologııalyq túısigi men ja­dysy jylqytanymǵa qu­ryl­­ǵany anyq. Halqymyz qazir­gideı tehnokrattyq zaman­da osy qabiletinen ajyrap bara jatyr. Sony qalpyna kel­tirý­diń qandaı joly bar?» degen suraq qoıdyq. Aǵamyz aıtady:

– Qazaq tanymy men jyl­qy ilimi bir-birine ushtasyp jatqan úlken ǵylym. Bunyń san ǵasyrlyq mektebi bol­ǵan. Qazir osy álsirep barady. Biraq ony qalpyna keltirýdiń biri tetigi – qazirgi ulttyq sport túrleriniń ne­gizgi ustyny «At oıyndaryn» júıeli túrde memleket qolǵa alyp, baǵdarlama jasap, arnaıy jylqy ınstıtýtyn ashý kerek. О́ıt­keni bizdiń ult­tyq sport túrleriniń 90 paıyzy atqa qatysty oınalady. Bul sala­nyń qıyndyǵy da, qy­zyǵy da osynda. Sport­shy qan­daı shymyr, myqty bolsa, onyń alaman báıgege nemese kókparǵa qosatyn aty da myqty, jaramdy bolýy shart. Basqa sportta bapker tek sportshyny daıyndasa, ult­tyq sportta birneshe bapker, bireýi sportshyny, endi bireýi atty baptaıdy. Men bi­letin ulttyq at sportynyń 15 túri bar: alaman báıge, toq báıge, qunan báıge, jorǵa jarys, kókpar, aýdaryspaq, teńge alý, qyz qýý, taı jarys, dónen jarys, qyz jarys, jamby atý, at omyraýlatý, at qulaǵynda oınaıtyn «er jigit oıyndary» degen sııaqty...

Aǵamyz ras aıtady. Uzaq jylǵy otar­laý­dyń saldarynan ultymyzdyń san­­­syra­ǵan sanasyn sergitýdiń bir joly – jyl­­­qytaný ilimin buqaralyq sıpatqa aınal­­­dy­ra otyryp, at sporty oıyn­da­ryn da­mytý. Bul tarapta mem­leketimiz edáýir jaqsy is­­terge jol ashyp otyr. So­­nyń biri – ótken jyly elorda tórinde ­uıym­dastyrylǵan «Kóshpeliler oıyny».

Osy bir sharanyń arǵy jaǵynda alǵash elimiz táýel­siz­dik alǵan jyldary elimizde at sportyn damytýǵa ter tókken Sádibek sııaqty aǵalardyń azdy-kópti eńbegi jatyr. Ony attap óte almaısyz. Mysaly, ótken ǵasyrdyń 90-jyldary О́skemen qalasynan Alma­tyǵa qonys aýdarǵan Sákeń 1995 jyly Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstrine ult­tyq sportty damytýdyń jol-jobasyn nusqap hat jol­­daıdy. Bir qyzyǵy, osy haty qoldaý tabady. Sóıtip, mı­nıstr­liktiń bólim bastyǵy Elsııar Qanaǵatovtyń yqylas tanytýymen keıipkerimiz Sádibek Túgel aǵamyz jyl­qyǵa jany jaqyn Qılan Nur­tazınov, Kendebaı Ábishev syndy birqatar jigitterdiń basyn qosyp Ulttyq oıyndar erejesiniń alǵashqy nusqasyn jazyp shyǵady.

Nátıjesinde, bir jyldan keıin, ıaǵnı 1996 jyldyń 1 naý­ryzynda Almaty qalasynda tuńǵysh ret Qazaq atbegileri­niń quryltaıy shaqyry­lyp, «Ulttyq at sporty túrleri federasııasy» qurylady. Osy qurylymnyń basshysy re­tinde Sádibek aǵamyz qyrýar istiń oıdaǵydaı atqarylýyna uıtqy boldy. Atap aıtar bol­saq, ol basqarǵan 1998 – 2012 jyldary federasııa 257 respýblıkalyq, 2411 ob­lystyq, aýdandyq, aýyldyq jarys ótkizse, óńirlerde 13 ulttyq sport mek­tebi, 21 ıppodrom, 17 at sportynyń klýbtary men ortalyqtarynyń jumysy jandanypty.

Osy jyldardaǵy jumysy týraly Sá­­keń: «Ulttyq sportpen álemdik are­naǵa shyǵa almaımyz degender, ult degen uǵym­­­nan maqurym, orys­tanyp, eýro­pa­­lanyp ket­kenderdiń bos dalba­sa­sy eken. Eń alǵash 1996 jyly Ma­jar­standa uıym­dastyrylǵan álem shaban­dozdary­nyń birinshi fes­tıvaline qatystyq. Álem sha­bandozdarynyń tuńǵysh festıvaliniń bas júldesinen dámeli 23 memleket ishi­nen qazaqtyń juldyzy ońynan týdy. Kókpar, qyz qýý, aýda­ryspaq, teńge ilý syndy tól oıyn túrleri boıynsha oq boıy ozyp shyqtyq. Buryn-sońdy mundaı­dy kórmegen eýropalyqtar japyrylyp qu­lady. Aqyrynda festıval tóreshileri men qazylar alqasy bas júldeni bizdiń ji­git­terdiń qanjyǵasyna baılady», dedi.

Bul jerde atap jazýǵa tu­­rarlyq dú­nıe – Eýropaǵa qazaq jigitteri ózderimen bir­ge jylqynyń etnografııa­lyq bolmysyn da alyp barǵany. Aıtalyq, halqy­myzdyń jyl­qy mádenıetiniń úlgisi – er-tur­many, ulttyq kıimi, jasaý-jab­dyǵy t.b. «Olımpıada­lyq sport túri kúres pen boksqa qatysatyn sportshylar shet memleketterge ulttyq sport maıtalmandary sııaqty hal­qymyzdyń etnomurasyn alyp barmaıdy. Ulttyq sport­­tyń ereksheligi osynda» deıdi aǵamyz.

– Osy oraıda aıtpaǵym deıdi Sákeń, – qazir elimizde qaltaly azamattardyń jylqy malyna degen qyzyǵýshyly­ǵy erekshe. Munyń paıdasy óte kóp, biraq zııany da bar. Olardyń jylqyǵa mıl­lıondaǵan qarjy jumsap, tu­qymyn asyl­dandyrý jo­lyndaǵy áreketterinen esh­kim japa shekpeıdi. Kerisinshe, biz­diń qolymyz jetpeı júr­gen jaǵdaılar­dy jekelegen myr­zalar atqaryp jatsa, oǵan qýanǵan durys. Al endi zııan­d­y jaǵyna kelsek, bul úl­ken básekelestikke ulasyp bara jatyr. Bir-birinen asyp tús­pek pıǵyldaǵy áreket­ter aıaq­tan shalý­shylyqqa ulasyp kete me dep te qaýip­tenesiń. Qal­tasynda aqshasy bardyń bári birdeı jylqy malynan, onyń jan dúnıesinen habary bar dep aıtýǵa kelmeıdi. Bul jer­de abaı bolǵan durys. Mal­­­dy asyldandyramyn dep jú­­rip, opyq jeýi de ǵajap emes.

Joǵarydaǵy pikirge biz­de qosyla­myz. Bul – ulty­nyń bolashaǵyn, hal­qy­nyń ­kele­she­gin, qazaǵynyń qadi­rin biletin adamnyń aýzynan shyǵatyn sóz. «Budan bas­qa da sheshimin tappaı júr­gen máseleler de bar, – deıdi Sákeń. Ult­tyq sporttyń tu­ǵyry – aýyl. Demek, at spor­tynyń da qaı­nar kózi – aýyl tur­ǵyndary. Aýylda naǵyz talanttar, bolashaq sportshylar, kók­parshylar, búr­kitshiler ósip kele jatyr. Aldaǵy ýaqytta barlyq oblys, aýdan­darda ulttyq sport mektepterin ashý qajet. Ol úshin maman tóreshiler qu­ramyn qalyptastyrý kerek. Ulttyq sport túr­leriniń ere­jelerin qaıtadan qarap, saraptaý da da osy kúnniń ózekti máselesi».

Sondaı-aq Sádibek aǵa­myzdyń basty armany – eli­mizde Jylqy ınstıtýtyn ashý. «Eger elimizde Jylqy ıns­tıtý­ty ashylatyn bolsa, ol jylqy sharýa­shy­lyǵy jáne ulttyq at sporty túrleri­men túbegeı­li ǵylymı negizde shu­ǵyl­danar edi. Sony­men qatar elimizdegi jylqy­nyń asyl tuqym­dy tekterin saqtaý jáne kóbeıtý, at spor­tyna jaramdy túrlerin suryptap alý, kók­par attaryn ósirý, ásirese joǵalyp ketý­diń sál-aq aldyn­da turǵan Qazanatymyz­dy qaıta qalyptastyrýǵa osy ınstı­týt birden-bir qajet», deıdi Sákeń.

Sonymen qatar aǵamyz­dyń taǵy bir paıymy: ulttyq sport túri «ulttyq» degen sı­pat­qa ıe bolǵandyqtan, kıim úlgileri de ult­tyq naqyshta bolýy qajet. Attyń ja­lynda naǵyz qazaq jigitiniń shaýyp kele jat­qanyn sezinýi ke­rek by­laıǵy jurt. Qazir eli­mizde jastardy patrıot­tyq­qa tárbıeleý degen sııaqty ja­lań uran­shyldyq basym, patrıottyq degen­niń ózi qa­rapaıym nárselerden tu­rady. Ult­tyq kıim kıip, ásem órilgen tobylǵy sapty qam­­shyny qolyna ustap, be­derli ábzelmen erttelgen at­qa qonǵan bozbala qalaısha rýh­tanbaıdy, qalaısha onyń júregin ultyna degen maq­tanysh kernemeıdi.

Ulttyq sporttyq oıyndar tek qana jigitterimizdi ba­tyrlyqqa tárbıelep qoı­­maıdy, olardy óz ul­tyn, Otanyn súıetin, eli úshin janyn qııatyn jaýyn­ger, ultjandy ulan etip tár­bıeleıdi. Al, ákelerimiz óz ke­zeginde balalaryn ulttyq sport­qa baýlýǵa mindetti. Bu­ǵan árbir áke óz uly aldynda adal atqaratyn paryzy re­­tinde qaraýy kerek. Bul – Sádibek Túgeldiń túıin sózi.