Basqosýdyń betashar sózin aıtqan «Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory Sáýle Bóribaeva hanym áýeli semınarǵa ózek bolyp otyrǵan qos týyndyny tanystyrdy. Bul týyndylardyń ǵylymı eńbek retinde quny joǵary. Kitaptar tanymal arheolog Z.Samashevtiń bastamasymen 2012 jyly qolǵa alynǵan «Qazaqstan arheologııasy: derekter men zertteýler» jobasy negizinde jaryq kórip otyr. Joba aıasynda buǵan deıin 19 kitap shyqqan. Bul retki qos týyndy 20 jáne 21-tomdyqtar.
«Bozok – srednevekovoe gorodıshe na reke Ishım» kitaby avtorlarynyń biri (ekinshi avtory D.A.Gavrılov), L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ janyndaǵy K.Aqyshev atyndaǵy Arheologııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Maral Habdýlına hanym «Bozoq» qalashyǵy patshalyq Reseı kezinde qazaq dalasyna kelgen saıahatshy-zertteýshilerge belgili bolǵanymen, naqty ǵylymı júıeleý isi 1999 jyly tanymal arheolog Kemel Aqyshev tarapynan qolǵa alynǵanyn jetkizdi.
«Bul qonys VII – IX ǵasyrlardan XVI–XVII ǵasyrlarǵa deıingi aralyqta, ejelgi túrkilerdiń, odan qypshaqtar qonysy bolǵany arheologııalyq zertteýler hronologııasy arqyly anyqtalyp otyr. Iаǵnı qalashyq kerýen joly boıynda mańyzdy ról atqarǵan. Buǵan qazba kezinde tabylǵan: stasıonarlyq, óndiristik jáne ırrıgasııalyq qurylystar qaldyǵy, turmystyq zattar, qarý-jaraq, zergerlik buıymdar, monetalar, t.b. artefaktiler dálel. Keıingi jyldary belgilengen ólshem boıynsha qalashyqtyń negizi qurylymy – 65h55 metr aýmaqty qamtysa, jalpy kórinisi úsh japyraqty gúl tárizdes úsh bólikten (alań – kvartal) turatyny belgili boldy. Bekinis tereńdigi 2–3, eni 3–5 metr ekeni bekitildi jáne syrtqy jaǵyna shıki kirpishpen qamal-qabyrǵa turǵyzylǵan. Bul qamal-qabyrǵa tabanynyń qalyńdyǵy shamamen 8, ústińgi jaǵynyń eni 5, bıiktigi 2-3 metr bolǵany jaıly arheologııalyq ólshem nátıjesinde belgili boldy», dedi Maral Qalymjanqyzy.
Sonymen qatar qalashyqtyń negizgi elementi – soltústik alańy. Onyń ishki platformasy ormen qorshalǵan. Kólemi 35x35 sharshy metr. Munda aýmaǵy 1000h300 metrdi quraıtyn sýarý júıesimen jabdyqtalǵan dıqanshylyq kásip aımaǵy anyqtalyp otyr eken. Soǵan qaraǵanda «Bozoq» qalashyǵy oryn tepken meken geostrategııalyq turǵydan Saryarqanyń kindigi soltústik Sibir basseıni: Esil, Sileti, Shiderti, Nura, Sarysý ózenderi tarmaǵynda ornalasqan. Iаǵnı Bozoq qalashyǵy – eýrazııalyq keńistikti ıgerý jolyndaǵy qypshaqtardyń alǵashqy ordasy bolyp tabylýy da ǵajap emes. Muny anyqtaý aldaǵy ýaqyttyń úlesindegi sharýa bolmaq.
Alty bólimnen turatyn 360 bettik kitapta qalashyqtyń ǵaryshtan túsirilgen sýretteri, topografııalyq qurylymy, qorǵanys bekinisteriniń sulbasy, ár jyldary jasalǵan stratıgrafııalyq jáne profıldik sıpattamasy, arhıtektýrasy, qonysty sýlandyrýdyń syzbasy, Altyn Orda dáýirindegi qorymdardyń ornalasýy qatarly dúnıeler kásibı túrde qaǵaz betine túsirilip, bunyń barlyǵy týyndydan kórinis tapqany qýantady.
Al ekinshi kitap «Hýnný – Ýsýnskıı kompleks Aktas» týyndysynyń avtory – tanymal arheolog, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker Kemel Aqyshev. Eńbek ótken jyly ǵalymnyń ǵasyrlyq mereıtoıy qarsańyna daıyndalǵan kórinedi. Týyndyda arheologtiń Aqtas I qorymy men ejelgi úısin qonystarynyń qazba materıaldary usynylǵan. Zertteýlerdi Aqyshev basqarǵan Jetisý arheologııalyq ekspedısııasy 1962 – 1964 jyldary Kegen ózeniniń ańǵarynda, Ketmentaý taýlarynda júrgizgen eken. Sonymen qatar zertteý kezinde Qystaq – Aqtas II eldi mekeni erte temir dáýirine tán jádiger ekeni anyqtalǵan.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, belgili arheolog Zeınolla Samashevtyń paıymynsha, kitapqa Aqyshevtiń 60-jyldardaǵy dalalyq zertteý materıaldary jınaqtalǵan. «Monografııada Aqtas I qazba jumystarynyń muraǵattyq materıaldarymen birge, 48 qorymnan turatyn 42 qorǵannyń sıpaty men syzbasy bar. Týyndynyń basty qundylyǵy – uly dala turǵyndary ǵundar men úısinderge tán arheologııalyq keshenniń zerttelýi», deıdi ǵalym aǵamyz.
Sondaı-aq kitapta Qazaqstan men Eýrazııanyń ortaǵasyrlyq tarıhyna qyzyǵýshylyq tanytqan ǵalymdarǵa jón silteıtin derekkóz kóp. Sonymen qatar Quraıly saıy, Ketpen taýlary, Kegen ózeniniń ańǵarynda ornalasqan ejelgi úısinderdiń Aqtas-II qystaý-qonysy men Aqtas qorymdarynda júrgizilgen qazba jumystarynyń materıaldary usynylǵan. Atap aıtar bolsaq, bul týyndydan kópshilik qaýym Aqtas qorymdary jaıly dalalyq syzbalar, qolmen salynǵan sýretter, qysqasha esep jáne kúndelik sıpattamalary túrinde ǵalymnyń jeke arhıvinde saqtalǵan derekterdi oqı alady.
* * *
Basqosý «Hýnný dáýirinen Bozoqqa deıingi túrki mádenıetiniń ýrbanızasııalanǵan keńistikteri» atty taqyryptaǵy semınarǵa ulasty. «Arheologııanyń qoǵamdyq mańyzy: professor K.Aqyshevtiń úlgisi» taqyrybynda baıandama jasaǵan RF RǴA Arheologııa ınstıtýty ortaǵasyrlyq arheologııa bóliminiń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory Igor Kyzlasov: «Qazaq arheologi Aqyshev – az ǵana ǵumyrynda týǵan halqynyń ótken ómiri men bastan keshken tarıhyn qaǵaz betine tańbalaǵan adam. Ol qazaq arheologııasynyń rámizi desek jarasady. Al Bozoqty zertteýi ol kisiniń ǵylymdaǵy ekinshi tynysy edi. О́ıtkeni bul nysannyń arheologııalyq quny – halyqtyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa jáne ejelgi ómir súrý daǵdysyn aıqyndaýǵa asa qajet», degen tujyrymǵa toqtaldy.
«Altyn Orda qalalarynyń saýda qatynastary týraly ıtalııalyq jazbasha derekter» taqyrybynda baıandama jasaǵan Qazaqstandaǵy ıtalııalyq arheologııalyq ekspedısııasynyń dırektory, professor Bonora Jan Lýka uzaqqa siltedi. Eń áýeli ol, orta ǵasyrda Ortalyq Azııaǵa jáne eýrazııalyq iri ımperııa Altyn Orda – Ulyq ulysqa atbasyn tiregen ıtalııalyq kezbe-monahtar Vılgelm Rýbrýk (1220–1293), Francheske Baldýchchı Pegolottı (1290–1347), Iosafat Barbaro (1413–1494), Ambrodjo Kontarını (1429–1499), t.b. saıahatshylardyń eńbekterine toqtalyp, sonyń ishinde qazaq dalasyn kókteı ótken venesııalyq monah Marko Polonyń (1254–1324) jazbasyn sózine tıek etti. Ol saıahatshy óziniń osy sapary týraly jazǵan «Álemniń ǵajaıyptary» («Book on the Diversity of the World») atty týyndysyndaǵy dalalyqtardyń saıatshylyǵy týraly jazyp qaldyrǵan mátindi oqyp berdi. Onda: «Uly qaǵanǵa (Batý handy aıtady) qyzmet kórsetetin Baıan jáne Myńǵyn atty aǵaıyndy eki noıan bar-tyn. Bulardy saraı mańyndaǵylar «qusshy» («kúnıchı») dep ataıdy. Bul eki noıannyń árqaısysy túmen adamǵa bılik júrgizedi. Salbýryn-saıatqa shyqqan bir túmen adam qyzyl kıim kıse, ekinshi túmen qusbegiler kók tústi kıim kıetin dástúri bar... Árbir qusbegi – qaǵýshylar shoshaq tymaq kıip, ysqyryp belgi beretin qural kerektenedi. Bulardyń mindeti dalanyń ańyn úrkitip, qaýmalap qorshaýǵa túsiredi. Odan keıin hannyń jarlyǵyn kútedi. Jarlyq túsken sátten bastap jappaı ań qaǵý bastalady. Qusbegiler qusyn jiberip, syrttaı baqylaıdy. Qusyna kómek qajet bolsa, tezdetip barady. Olar aýlaǵan ańy men qaqqan qusyn hanǵa ákelip beredi. Hannyń ózine tán qustarǵa jáne orda mańyndaǵy noıandardyń qustaryna arnaıy kúmis júzik, bilezik taǵyp, oǵan qyran qustyń jáne ony baptaýshy qusbeginiń aty jazylady. Osyǵan qarap ańdy qaı qus ustaǵanyn biledi. Eger de qolǵa túsken ań-qusty qaı qus ustaǵany belgisiz bolsa, ony «bulargeı» (qazyna meńgeýshisi) noıanǵa tapsyrady» dep baıandalypty. Bul jazba babalarymyzdyń ejelgi saıat óneri týraly jazylǵan asa qundy dúnıe ekeni anyq.
D.Lıhachev atyndaǵy Reseı Mádenı jáne tabıǵı mura ǵylymı zertteý ınstıtýty Sibir fılıalynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Tatıana Zolotova Sibir ólkesine júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan ǵundarǵa qatysty jádigerler qazaq dalasynyń artefaktilerimen úndesetinin aıtsa, taǵy bir reseılik ǵalym, RF RǴA Arheologııa ınstıtýtynyń ǵylymı hatshysy Alekseı Svırıdov: «Jalpy ǵundarǵa qatysty sóz bolǵanda Qazaqstannyń arheologııalyq jetistikterin attap óte almaımyz, sonyń bir dáleli – Aqtas kesheni. Bul oraıda arheolog K.Aqyshevtiń eńbegi ólsheýsiz», dedi.
