Jasandy ıntellekt jáne ulttyq biregeılik

Dástúrli jıynǵa tóraǵalyq jasaǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Men jappaı sıfr­lan­dyrý men jasandy ıntel­lektini bar­lyq salaǵa keńinen engizý máse­lesine únemi nazar aýda­ramyn. Qazir qaı eldiń jańa tehnologııalar­dy óz paıdasyna jarata alatyny, qaı eldiń kósh sońynda qalatyny anyq­ta­lyp jatqan sheshýshi kezeńge qadam bastyq», dep atap ótti. Son­daı-aq Memleket basshysy sıfr­lan­dyrý jáne jasandy ıntel­lekt máselelerimen jeke ózi aınaly­syp jatqanyn aıtyp, bul máse­le ti­keleı baqylaýynda ekenin jetkizdi.

Keleli keńes aıasynda Ulttyq quryltaı múshesi jáne elimizdiń ǵylymı qaýymdastyǵynyń ókili retinde «Bilim jáne ǵylym» seksııa­synyń jumysyna qatys­tym. Onda sarapshylar bilim men ǵylym salasyndaǵy reformalardy jetildirý, JOO-lardaǵy kadr tapshylyǵyn joıý, óńirlik ǵylym ortalyqtaryn damytý, ǵylym men óndiristiń baılanysyn arttyrý, jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý máselelerin talqylady. Osy oraıda qazaq tilin zamanaýı ǵylym tiline aınaldyryp, JI tehnologııalaryn jetildirýde ulttyq biregeılikti saqtaý, aqparattyq júıelerde memlekettik tildiń úlesin kóbeıtý týraly usynys-pikirimdi ortaǵa salsam deımin.

Qazirgi sıfrlandyrý dáýirin­de elimiz ulttyq mádenıet pen biregeılikti saqtaýda, ásirese aqparattyq tehnologııalar­dyń qarqyndy damýy kezinde kúrdeli máselelermen betpe-bet kelip otyr. О́ıtkeni aǵyl­shyn tildi jáne batystyq maz­munǵa baǵyttalǵan jahandyq sıfrlyq platformalar ulttyq mádenıettiń margınaldanýyna áser etedi.

Sarapshylardyń pikirinshe, qazaq tilindegi resýrstar búkil ınternettiń 0,1 paıyzynan azyn alyp jatyr. Qazaqtildi ınternet keńistiginiń 10 jyldaǵy derekteri boıynsha saıttardyń tek 5,6 paıyzynda qazaq tilindegi kontent bolsa, 12 paıyzy aqparatty aǵylshyn tilinde jarııalaıtynyn kórsetedi. О́zge tildegi aqparattardyń ınternetke ený deńgeıi 90 paıyzdan asatyndyqtan, bul teńgerimsizdik mıllıondaǵan paıdalanýshylar úshin ana tilinde aqparattyń qoljetimdiligin aıtarlyqtaı shekteıdi. Qazirgi zamanǵy jasandy ıntellekt tehnologııalary, sonyń ishinde GPT, LLAMA, Deepseek jáne Gemini qazaq tilin tolyq óńdeýge beıimdelmegen. Bul olardyń ǵylymda, bızneste jáne bilim berýde tıimdi qoldanylýyna kedergi keltiredi. Osy jaǵdaı sıfrlyq teńsizdikti kúsheıtip, jastardyń ulttyq dástúr men qundylyqtarǵa qyzyǵýshylyǵyn tómende­tedi. Atalǵan úrdis mádenı muramyzdyń qunsyzdanýyna jáne ulttyq biregeıliktiń álsireýine ákelýi múmkin. Sondyqtan aldymen birqatar mańyzdy máseleni sheshý qajet.

Birinshi. Qazaq tili men dás­túrli mádenı qundylyqtardyń sıfrlyq keńistikte mardymsyz deńgeıde usynylýy. QazUÝ ǵalymdarynyń zertteý nátı­jeleri boıynsha, ınter­nettegi qazaq tilindegi kontent az jáne qazaq tilin óńdeý men taldaý úshin zamanaýı aqparattyq tehnologııalar jetkiliksiz. Osynyń saldarynan aǵylshyn tildi jáne batystyq mazmundaǵy jahandyq sıfrlyq platformalardyń ústemdigi beleń alyp tur. Sonymen qatar sheteldik kontenttiń agres­sıvti keńeıýine baılanysty jas­tar­dyń mádenı dástúrlerge qyzy­ǵý­shylyǵy tómendep barady. Bul jaǵdaı sıfrlyq mádenıet salasynda memlekettik qoldaýdy jáne strategııalyq retteýdi qajet etedi. Osy maqsatta sıfrlyq keńistikte qazaq tili men ulttyq mádenı murany ilgeriletý boıynsha jańa bastamalar engizilýi kerek.

Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»

Ekinshi. Qazaq tilin óńdeý jáne taldaý úshin JI tehno­lo­gııa­larynyń azdyǵy bilim, ǵylym jáne bıznestiń tıimdiligin tómen­detedi. Jasandy ıntellekt aýyl sharýashylyǵy men medısınadan bastap, menedjment pen bilim, ǵylym salalaryna engizilip jatyr. Qazirdiń ózinde Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jáne onyń jahandyq eńbek naryǵyna áseri týraly kóp aıtylyp júr. IBM málimetteri bo­ıynsha aldaǵy úsh jylda álemde jumysshylardyń 40 paıyzy JI saldarynan mamandyqta­ryn aýystyrýǵa májbúr bolady. Basty artyqshylyq tehnologııamen tolyǵymen almastyrylǵan adamdar emes, smart júıelermen úılesimdi jumys isteı alatyn bilikti mamandarǵa beriledi.

Jasandy ıntellekt bizge kún­delikti tapsyrmalardan ary­lýǵa múmkindik beredi. Biraq oqý baǵdarlamalaryn baıypty qaıta qaraýdy jáne jańa daǵdylardy damytýdy talap etedi. Elimizde qazirdiń ózinde JI naýqas túr­le­rin dıagnostıkalaý, munaı óndirýdi basqarý jáne qorshaǵan ortanyń lastanýyn boljaý úshin qoldanyla­dy. Birqatar ýnıversıtette: Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, t.b. joǵary oqý orynda­rynda JI boıynsha bilim berý baǵ­darlamalary quryldy. Alaı­da respýblıkada ıntellekt tehno­lo­gııa­larynyń qarqyndy damymaýy qazaq tiliniń jetkiliksiz beıim­delýine baılanysty bolyp otyr.

Úshinshi. Sandyq platfor­ma­lardyń batystyq mazmunǵa bet burýy ulttyq mádenıet pen ana tilimizdiń aıasyn taryltady. IýNESKO derekteri boıynsha, búginde ınternet mazmunynyń 50 paıyzdan astamy – aǵylshyn tilinde. Nátıjesinde, damýshy elderdiń jergilikti tilderi men mádenı materıaldary aqparattyq keńis­tiktiń 2-5 paıyzynan aspaı­­dy. Qazaqstanda onlaın-platfor­­malar men áleýmettik jeli­ler­diń aıtarlyqtaı bóligi ult­tyq kontentti nasıhattaýǵa arnal­maǵan. Bul birte-birte jastardyń qazaq mádenıetine, salt-dástúrine, tiline degen qyzyǵýshylyqtyń joǵalýyna ákep soǵady.

Birqatar áleýmettik zert­teýdiń nátıjesi boıynsha, elimizdiń rýhanı keńistiginde mýzyka, kıno, ádebıet, óner salalarynda ba­tystyq úlgiler basym. Jergilikti kontentti damytýǵa kedergi kel­tiretin iri onlaın platformalar men izdeý júıelerin­de qa­zaq tiliniń bolmaýy, ja­san­dy ıntellekt pen usynys algo­rıtm­deriniń ulttyq mádenı erek­shelikterge beıimdelýiniń shek­te­lýi jergilikti avtorlar men jo­ba­lar­dyń tanylýyna keri áser etedi.

Mádenıet jáne BAQ sala­syn­daǵy sarapshylar halyqtyń 60 pa­ıyzǵa jýyǵy ınternettegi aǵyl­shyn tiliniń ústemdigi urpaqtar ara­syn­daǵy mádenı alshaqtyqty ulǵaıtyp, ulttyq biregeıliktiń saqtalýyna qaýip tóndiredi dep esepteıdi.

Tórtinshi. Aqparattyq tehno­lo­gııa­lardyń qarqyndy damýy jaǵ­daıyn­da ulttyq bire­geı­likti saq­taýda kúrdeli min­det­ter bar. Sıfr­lyq ser­vıs­ter­diń, mobıldi qo­sym­sha­lar­dyń jáne jahan­dyq plat­­for­­malardyń qoǵam­nyń kún­de­likti ómirine jyldam enýi aqparatqa qoljetimdilikti keńeıtip qana qoımaı, minez-qulyq pen qundy­lyqtar júıesiniń jańa úlgi­lerin qalyptastyrdy. Sarap­shylardyń pikirinshe, ulttyq biregeılikke IT-alyptardyń standartty usynystar júıesi kóbinese shekteýli qazaq tildi segmentti yǵystyryp tastaıdy.

Sonymen qatar JI derekter bazasynda qazaq tilin­degi tolyqqandy, sapaly maz­munnyń bolmaýy saldarynan ulttyq dás­túrler men qundylyqtar jastar arasynda keńinen nasıhat­tal­maıdy. Aqparattyq qaýipsizdik pen derekterdi qorǵaý tetikteriniń joqtyǵy, jahandyq korporasııa­lardan Qazaqstannyń mádenı erek­she­likterin eskerýdi talap ete­tin naqty normatıvtik qujat­tar men strategııalar­dyń bolmaýy jappaı batystyq mazmunnyń júıe­siz taralýyna alyp keledi. Sal­­dary­nan qazaq­standyq jastar­­dyń 70 paıyzǵa jýyǵy aǵyl­shyn tilindegi resýrs­tardy «ámbebap» jáne mańyz­dyraq dep sanaıdy.

Osy qıyndyqtarǵa qarsy turý úshin úkimet pen qoǵamdyq ınstıtýttar retteýshi standarttardy engizýge umtylyp jatyr. Qazaqstandyq JI tehnologııalaryn damytý, jergilikti mamandardy daıarlaý, qazaq tilinde ulttyq derekter jınaǵyn qurý jahandyq aqparattan­dyrý dáýirinde «sıfr­­lyq táýelsizdikti» qamta­masyz etýge baǵyttalǵan.

Qazir sapaly qazaqtildi resýrs­tar az, ulttyq mádenı dástúr­lerdi sıfrlyq qoldaý álsiz, son­dyqtan jastar sheteldik plat­for­malardy tutynady. Osy syn-qaterlerge qarsy turý úshin orta­lyq­tandyrylǵan memlekettik sharalar qajet: JI-diń jergilikti sheshimde­rin ázirleý, ulttyq derekter jınaqtaryn qurý, qazaq tildi kontentti qoldaý, jahandyq sıfrlyq keńistikte qazaq tilin aýdarýdy avtomattandyrý úshin mashınalyq aýdarma jáne sózdi taný júıelerin ázirleý, qazaq tilin daýystyq kómekshilerge, chat-bottarǵa jáne bilim berý platformalaryna biriktirý, onyń qoljetimdiligin arttyrý jáne kúndelikti qoldanýda tanymal etý.

Sıfrlyq ortada mádenı qatysý­dy nyǵaıtýǵa kómektesetin jer­gilikti mazmun men ulttyq qundy­lyqtardy nasıhattaıtyn maman­dandyrylǵan usynystar algorıtm­derin qurý kerek. Bul oraıda mádenı murany sıfrlyq muraǵattaý, tarıhı qujattar­dyń, qoljazbalardyń, óner týyndy­larynyń jáne aýyz ádebıetiniń AT arqyly jasalǵan sandyq muraǵatyn uıymdastyrý qajet. Keń aýdı­torııa úshin mádenı qun­dy­lyq­tarǵa qol­jetimdilikti qam­tama­syz etetin vırtýaldy mura­­­jaılar men tarıhı eskert­kish­terdi 3D rekons­trýksııalaý, qazaq tilin, tarıhyn jáne etnografııasyn oqýǵa arnalǵan ınteraktıvti bilim berý qosymshalaryn ázirleý kerek. Sondyqtan jergilikti máde­nı konteksti eskere otyryp, áleý­­mettik jelilerde jáne sıfr­lyq medıada alǵa jyljytatyn algo­rıtm­­der men mazmundy basqar­ý­dyń ulttyq strategııasyn ázirleý mańyzdy.

Sonymen qatar memleket­tik til men mádenıetterdi saqtaýǵa baǵyttalǵan jasandy ıntellektini etıkalyq paı­dalanýdyń álemdik standarttaryn ázirleýge belsendi qatysý – ýaqyt talaby. Qazaq mádenıetiniń jahandyq sıfrlyq keńistiktegi ustanymyn nyǵaıtý úshin mádenı mura jáne sıfr­lyq dıplomatııa salasynda túrki elderimen jáne halyqaralyq seriktestermen birlesken JI jobalaryn qurý qajet. Bul sharalardy júzege asyrý ulttyq biregeılik pen qazaq tilin saqtap qana qoımaı, belsendi túrde da­­my­­týǵa, olardy zamanaýı sıfr­­­lyq tehnologııalarǵa birik­tirýge jáne eldiń turaqty máde­nı, eko­nomıkalyq damýyn qam­tamasyz etýge múmkindik beredi.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti qazaq tilin ǵylym tiline aınal­dyrý, qazaq tilinde jasandy ıntel­lekt qurý, aqparattyq júıe­lerde memle­ket­tik tildiń úlesin kóbeıtý, ana tilin jańa ádistermen oqytý máse­lelerine basymdyq beredi. Ýnıver­sı­­tet ǵalymdary bul baǵytta jemis­ti eńbek etip, aýqymdy joba­lar­men aınaly­syp jatyr. Byl­tyr­dan beri QazUÝ ǵalymdary «Qazaq tilin jáne tehnologııalyq progresti qol­daý úshin úlken tildik modeldi (LLM) qurý» megajobasyn iske asyryp jatyr. Qazaq tiliniń zamanaýı tildik modelin qurý baǵytyndaǵy jobany QazUÝ, Nazarbaev ýnıversıteti, A.Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýty, Sh.Shaıahmetov atyn­daǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵyly­mı-praktıkalyq ortalyǵy, Aqpa­rattyq jáne esepteý tehnolo­gııa­lary ınstıtýtymen birlesip oryn­daýǵa kiristi. Ýnıversıtet mem­leket­tik til mártebesin kóterý, ǵylym salasy retinde damy­tý, jasandy ıntellekt jú­ıe­­sin engizý baǵytyndaǵy ju­mys­­tardy júıeli jalǵastyra beredi.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor