Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Laýazymdy qyzmetke kelgenińizge bir aıdan astam ýaqyt ótti. Keleshekte atqarylýǵa tıis jumystardyń jalpy jospary túzildi me?
– Bıylǵy 1 aqpannan bastap quramyna 10 federasııa qaraıtyn Ulttyq sport qaýymdastyǵynyń prezıdenti laýazymyn atqarý maǵan júkteldi. Ras, orasan zor jaýapkershilik, amanat arqalaǵanymyzdy sezinip otyrmyn. Biz aldymen qaýymdastyqtyń aldaǵy jyldarda atqaratyn jumystarynyń naqty josparyn túzip, ıaǵnı tujyrymdamasyn jazyp, Týrızm jáne sport mınıstrligine usynbaqpyz.
Osy tujyrym arqyly qaýymdastyqtyń baǵdarlamasy bekitiledi. Konsepsııany jazý barysynda óńirlerdi aralap ulttyq sporttyń qazanynda qaınap kele jatqan bapkerler, sportshylar, mamandarmen tildesip, olardyń da usynys-pikiri eskerildi. Ár federasııanyń basshylyǵymen keńese otyryp, kóp istiń túıinin tarqatyp, mańyzdysy tujyrymǵa engizildi. Osylaısha, aldaǵy bes jyl ishinde atqarylatyn jumys konsepsııada aıqyndalyp, jazyldy.
– Qaýymdastyqqa qaraıtyn federasııalardyń strategııalyq josparlary túzildi me?
– Ulttyq sport qaýymdastyǵyna buǵan deıin 10 federasııa qarasa, byltyr qurylǵan arqan tartys federasııasy da quramyna endi. Budan bólek, qazaq kúresin de qaýymdastyq qanatyna alý máselesi kóterilip otyr. Byltyr jappaı kókpar óz aldyna federasııa bolyp otaý tikti. Osy uıym da qaýymdastyqtyń qamqorlyǵyn kórýge tıis.
Babadan qalǵan tól muramyzdy zerttep, zerdelep kitaptar jazyp, ǵylymı aınalymǵa engizý isi kún tártibinde tur. Ulttyq oıyndardyń ishinde báıge, kókpar, qazaq kúresi keń etek jaıyp, órkendegenimen, teńge ilý, jamby atý syndy jaýyngerlik ónerdi shyńdaǵan ulttyq sportymyz kenjelep qalǵany anyq. Ulttyq sport túrleriniń tarıhyn, órkendeý kezeńin tolyqqandy zerttep jazǵan ǵalymdardyń, zertteýshilerdiń eńbekteri mektep, kolledj, joǵary oqý oryndarynyń kitaphanalaryna taratylady.
Byltyr Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda at sporty saıystaryn ótkizý maqsatynda kúrdeli jóndeýden ótkizilip, zamanaýı úlgide jabdyqtalǵan «Qazanat» ıppodromynyń janyna jylqy mýzeıin ashýdy josparlap otyrmyz. Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Botaı qonysy – jylqy túligin alǵash qolǵa úıretken meken. Mundaı jylqy janýaryna qatysty tarıhı oryndar, qundy jádigerler elimizdiń ár óńirinde bar. Biraq sonyń bárin kózben kórip, tamashalaýǵa kópshiliktiń qoly jete bermeıdi. Sondyqtan «Qazanat» ıppodromynyń irgesinen jylqy mýzeıi ashylar bolsa, onyń ishine osy qundy mádenı muramyzdan habardar etetin jádigerler qoıylýy kerek. Odan bólek, 3D úlgisinde rolıkter kórsetetin, tarıhı málimettermen bólisetin kınoteatr ashylyp, kelgen týrısterge tanymdyq aqparat usynylady. Odan keıin etnodúken ashylyp, qonaqtardyń qajetin óteıtin kádesyılar satylady. Munyń barlyǵy da eń aldymen týrızmdi damytýǵa zor septigin tıgizedi. Qala berdi, ıppodromda týrısterge arnalǵan minis attary baǵylady. Kelgen árbir týrıst jylqy túligimen jany egiz jergilikti halyqtyń kóshpeli turmysynan qulaǵdar bolady. Mektep oqýshylary, stýdentter jıi-jıi saparlap kelip mýzeıdiń tynys-tirshiligimen tanysý arqyly da ulttyq sport túrleriniń buqaralyq sıpat alýyna áser etedi. Bıznes ókilderi de ulttyq sport túrlerin damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, osy ıgi bastamanyń baıandy bolýyna úles qosady dep senim artamyz.
– Birer kún buryn jamby atýdan álem kýboginiń kezeńi Pákistanda ótti. Basqa ulttyq sport túrlerin ózge elderde damytý isi qalaı órbimek?
– Qaýymdastyqqa qaraıtyn ulttyq sport túrleriniń barlyǵyn da halyqaralyq deńgeıde nasıhattap, órisin keńeıtý ázir múmkin emes. Oǵan bizdiń qarjylyq áleýetimiz jetpeıdi. Sebebi qarańyz, siz kókpardy Eýropa elderinde de damytqyńyz keledi, oǵan attardy qaıdan jınap, qamtamasyz etesiz? Komandalyq kókpar oıynyn úıretý úshin qaısybir elge jattyqtyrýshylar, nusqaýshy maman, tipti oıynshyǵa deıin aparyp, jergilikti turǵyndardy baýlý qyrýar qarajatty, qýatty ujymdy qajet etedi. Sondaı-aq álemniń kóptegen elinde janýarlardy qorǵaıtyn qoǵamdyq uıymdar bar. Olardyń basty talaby – jan-janýarlardy qorǵaý bolǵandyqtan, atty sabalap kókpar tartýdy quptamaıtyny belgili.
Bir mysal aıtaıyn, men buǵan deıin eki jyl Jamby atý federasııasynyń prezıdenti laýazymyn atqardym. Shetelde týrnır uıymdastyryp, soǵan barǵanda álgi uıymnyń eń basty talaby atty qamshylaýǵa bolmaıdy dedi. Aıyldy da qatty tartyp minýge ruqsat joq. Tek tebinip qana jyldamdyqty arttyrasyń. Mundaı kóldeneń kedergi turǵanda ulttyq oıyn túrlerin, onyń ishinde at sportyn álemdik arenada óristetý jeńil soqpaıdy. Sol sebepti de ulttyq sport túrlerin eki baǵytta damytý kerek: halyqaralyq arenada hám el ishinde. Asyq atýdy álemdik arenada damytýǵa bolady. О́ıtkeni asyqty búginde plastıkten quıyp shyǵaryp otyrǵan shaǵyn sehtar bar. Súıekpen oınaýǵa múmkindik bolmasa, osy balamasymen de ulttyq oıyndy órkendetýge bolady. Arqan tartystyń da órisi ulǵaıa tústi. Búginde 60-qa jýyq elde arqan tartý sport retinde qarqyn alyp keledi. Dástúrli sadaq atý sportyn da damytýǵa múmkindik mol. Toǵyzqumalaq zııatkerlik oıynyn, qazaq kúresin, jamby atý sportyn da halyqaralyq dárejede nasıhattaýǵa áleýetimiz jetedi. Osy sport túrlerin álemdik arenada nasıhattap, damytýǵa qomaqty qarajat kerek. Jamby atýdan bir ǵana halyqaralyq týrnırge qatysý úshin komandadaǵy sportshylardyń tek baryp-kelý bıletiniń ózine 5 mıllıonǵa jýyq qarajat shyǵyndaısyń. Jylyna 4-5 jarysqa qatysty degende bir ǵana federasııanyń sportshylaryn shetelge aparýǵa qanshama qarjy qajet bolady.
Ulttyq sport túrlerin el ishinde óristetý isinde de áleýmettik saýalnama júrgizip, ár aımaqtaǵy turǵyndardyń pikirin eskergen jón. Sodan keıin jer jaǵdaıyna, klımattyq ahýalyna qaraı da oıyn túrlerin damytý júıelenýge tıis. Máselen, alty aı qardyń astynda qysty ótkeretin óńirlerde kókpardy damyta alamyz ba? Odan da nege teriskeıde, shyǵys syndy qary qalyń túsetin óńirlerde asyq atýdy, arqan tartysty kóbirek nasıhattap, bir izge túsirip, kókpardy jyl on eki aı tartýǵa yńǵaıly ońtústik oblystarda damytpaımyz? Barlyq oblysta birdeı óristetý kerek degen jalań urandy doǵarý qajet. Muny Memleket basshysy Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıda da aıtty. Biz soǵan basa nazar aýdarýymyz kerek.
– Ulttyq sport túrleri keń qanat jaıýy úshin qaıtpek kerek?
– Byltyrǵy Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń dańqy ulttyq sportymyz halyqtyń sanasynda qaıta oıanyp jańǵyrýyna zor serpin berdi. Balasynyń tól sportymyzben shuǵyldanǵanyn qalaıtyn ata-analardyń da qatary qalyńdap keledi. Sóz basynda aıttym, dúbirli dodany ótkizetin sporttyq ınfraqurylym barynsha jańardy. Endi osy ıgilikti halyq kórýge tıis. Bıyl qońyr kúzge qaraı Astanada «Uly dala oıyndary» atty etnosport saıysyn ótkizýdi josparlap otyrmyz. Bul, eń aldymen, el ishinde ulttyq sportymyzdyń qanshalyqty qarqyn alyp, qaı baǵytta damyp jatqanyn aıqyndaıtyn synaq saıysy. Ekinshiden, kelesi jyly Qyrǵyzstanda ótetin VI Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qatysatyn sportshylarymyzdyń ázirligine bezben bolmaq. Kem tusymyzdy bútindep alýǵa beriletin múmkindik.
Ulttyq oıyn túrleri órisin keńeıtýge sportshylardy yntalandyrýdyń da tıgizer áseri mol. Bizde jazǵy, qysqy Olımpıada, Paralımpıada, Sýrdlımpıada oıyndarynda medal oljalaǵan sańlaqtarǵa memleket tarapynan qomaqty syıaqy beriledi. Bul – orasan qoldaý, demeý. Sol sekildi ulttyq sport túrlerinen álem chempıonaty syndy halyqaralyq saıystarda júlde alǵan sportshylardy qanattandyryp syıaqy berilse degen máseleni de kóterdik. Kórpemizge qaraı kósilip, somasy tym qomaqty bolmasa da, belgili bir mólsherde qarajat berilgeni durys. Ári jastardyń da ulttyq oıyn túrlerimen shuǵyldanýyna qyzyǵýshylyǵyn oıatady. Budan memleketke masyldyq psıhologııasy oıanbaýy kerek. Ár federasııa prezıdenti ózi basqaratyn ulttyq sport túrin álemdik deńgeıde damytýǵa qarjy kózin tabýǵa tıis. Aldaǵy ýaqytta olardyń atqarǵan jumysy KPI arqyly saralanady. Tipti Ulttyq sport qaýymdastyǵynyń prezıdenti sharýany qanshalyqty úılestire alǵany da osy ólshemmen aıqyndalady.
Jalpy ulttyq sport túrlerimen shuǵyldanatyn sańlaqtardyń eńbegi qashanda baǵalanýy kerek. Byltyr Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda jamby atýdan qurama músheleri zor tabysqa jetti. Eńbekti baǵalap, federasııa prezıdenti retinde bas bapkerge avtokólik, sportshyǵa Astana qalasynan páter tartý ettik. Qusbegilik federasııasy da kásipkerdi uıymdastyryp, qyran baptaýshy azamattarǵa avtokólik mingizdi. Munyń barlyǵy da ulttyq sportty órkendetý baǵytynda jasalǵan qadam. Basqa da ulttyq sport túrlerimen shuǵyldanatyn azamattardyń qomaqty tabysyn osylaı qoldap, qýattasaq olar qanattanady. Jastardyń da qyzyǵýshylyǵy arta túsedi.
Qaýymdastyqqa qarasty federasııalardyń jumysyn jandandyrýǵa bir jylǵa qomaqty qarjy qajet. Muny sheshýde demeýshilerdi uıystyryp, kásipkerlerdi jumyldyrýdy kúsheıtken abzal. Tek qazynanyń qarjysyna telmirmeı, qosymsha qarajat tartýǵa kúsh salýdy qolǵa alamyz.
– Siz eki jyl buryn Jamby atý, byltyr Arqan tartý federasııasyna kásipten kelip, basshylyq ettińiz. Ásirese jamby atýdy órkendetýge qomaqty qarjy quıǵanyńyzdy bilemiz. Kásipkerlerdi qalaı qyzyqtyra alamyz?
– Boıyńda eń aldymen elińe, ultyńa degen qurmet bolsa, ulttyq sportyńdy órkendetýge úles qosasyń. Ras, kez kelgen kásipker ulttyq sport túrlerin damytýǵa qarjysyn quıarda oılanatyny anyq. Dese de olardyń kásibi órge domalaýyna, paıyzy tómen nesıe alý sekildi jeńildikterdiń sharapatyn kórýine memleket te qoldaý tanytqany abzal.
– Byltyr ózińizdiń bastamańyzben «Ulttyq sport qory» quryldy. Qordyń baǵyt-baǵdary qandaı, keleshegi baıandy bola ma?
– Negizgi maqsaty – ulttyq sport túrleri týraly zertteý eńbekterdiń jazylyp, jaryqqa shyǵýyna septesý. Kásipkerlerdiń bergen qarajaty osyndaı ıgilikterge de jumsalady. Atamura qundylyqtarymyz buqaralyq sıpat alsyn desek, aǵartý jumystaryna da basa mán berý kerek. Qordyń qarjysy qomaqty bolsa, alys-jaqyn elderge zertteýshilerdi jiberip, ulttyq mádenıetimizge qatysty qundy derekterdi jınaqtaýǵa úles qosar edik. El ishinde ótetin sporttyq saıystarǵa da demeýshilik tanytýǵa múmkindik týady. Ulttyq sport túrlerin strategııalyq damytýdy sıfrlandyrýǵa óris ashylady. Medıa marketıngti kúsheıtip, tól oıyn túrleri keń taralýyna aqparattyq qoldaý kórsetiledi. Demek bul qordyń bolashaǵy baıandy bolatyny anyq. Qoryta aıtqanda, aldymyzda zor maqsat, aýqymdy sharýa tur. Qashanda ulttyq sportty damytý eldiktiń belgisi ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
