Tamyry tereń meıram

Jalpy, meıram ataýlynyń tarıhy tereńdegen sa­ıyn maz­mu­ny baıı túsedi. Mysaly, Naýryz meıra­my týraly alǵash­­qy derek b.z.b. qulshylyqtar kitaby «Avesta» jınaǵynda, odan keıin HI ǵasyr týyn­­­dysy Mahmud Qashqarıdyń «Dıýanı luǵat-at-túrik» atty túrki tilder sózdiginde kezdesedi. Sondaı-aq ortaǵasyrlyq shyǵys shaıyrlary Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Ibn Balhı, Omar Haıam, Qoja Hafız eńbekterinde ejelgi turan-ıran jurty asa qadirlep qarsy alatyny týraly aıtylady.

Al bul meıram qazaq dalasynda buryn­nan bolǵany haqynda derek bar. Mysaly, ǵulama-ǵalym Máshhúr Júsip «Úısin Tóle bılerdiń zamanynda naýryznamanyń qadir-quny astan, toıdan ilgeri bolady eken» dep jazady (M.J.Kópeıuly. Shyǵarmalary. Pavlodar: EKO, 2013. 8-tom). Sonymen qatar Máshekeń 1887 jyly 29 jasynda Buqarı Sháripte oqyp júrip, Ǵabdolla hannyń segiz kún boıy atap ótken Naýryznama toıynyń ishinde bolǵandyǵy týraly baıandaıdy. Demek qazirgi tańda qazaq qoǵamy saıası bıliktiń negizdeýimen Naýryz meıramyn 10 kún boıy atap ótýinde tarıhı sabaqtastyq bar degen sóz. 

Al ótken HH ǵasyr basynda Alash arys­tary Naýryz meıramyn ultymyzdyń upaıyn túgendeıtin ǵalamat kúshke aınaldyrýdy kózdedi. Olardyń maqsaty – meıramdy dál biz aıtyp júrgendeı jalpy buqarany biriktiretin tetik etý edi. Arystardyń bul áreketi baspasóz betinde kórinis taýyp jatty.

Atap aıtar bolsaq,  Ahmet Baıtur­synuly «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy 9 naý­ryz (mart) kúngi 5-sanyna jarııalanǵan «Naýryz» atty maqalasynda: «Naýryz – qazaqsha jyl basy. Burynǵy kezde ár elde naýryz týǵanda meıram qylyp bas asyp, qazan-qazan kóje istep aýyldan aýylǵa, úıden úıge júrip kári-jas, qatyn-qalash bári de máz bolyp kórisip, aralasyp qalýshy edi. Bul kezde ol ǵuryp qazaq arasynda qalyp bara jatqan sekildi...», dep alańdasa,  osy gazettiń 1917 jylǵy 9 mart kúngi №221 sanynda: «Barsha Alash azamattaryn jańa jyl – Naýryz hám bostandyqpen quttyqtaımyz. Alla Taǵala kıiz týyrlyqty qazaqtyń oń jaǵynan aı, sol jaǵynan kún týǵyzyp, yrys-dáýlet, baq-bereke násip etsin!», degen tilek aıtylyp, basylymnyń ekinshi betine Mirjaqyp Dýlatulynyń «Jańa tilek» atty jyry jarııalanypty.

Alashtyń taǵy bir arysy Álıhan Bókeıhan «Qazaq gazetiniń» 1914 jylǵy 9 naý­ryz kúngi sanynda «Bizdiń qazaq jylynyń basy naýryz bolǵany adasqandyq emes. Jańa jyl naýryzda bolsa, kún men tún teń bolǵannan bastaý kerek» degen paıy­myn ortaǵa tastapty.

Bul úrdis 1918 jyly «Qazaq» gazeti jabylǵan soń «Sary Arqa» gazetinde, odan keıin jańa zaman únparaǵy «Eńbekshi qazaq» gazetinde jalǵasyn taýypty. Mysaly, «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1926 jylǵy 22 mart kúngi sanyna jazýshy Beıimbet Maılın: «Bıdaı kóje býlanyp, Bir jaıa pisken kúıinde, Qutty bolsyn naýryzyń, Jańa tilek, jańa jyr, Samarqan tasy  erigen, Naýryzdyń toıy bul» dep jyrdan  shashý joldapty.

Sol sııaqty zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov 1985 jyly jaryq kórgen 20 tomdyq shyǵarmalarynyń 16-tomynda: «Naýryz kúnshyǵys halqynyń kóbiniń meıramy bolǵan. Solardyń ishinde, kóshpeli túrikter arasynda eń qadirli, eń uly meıram bolyp sanalǵan... Sondyqtan qazaq eli ulystyń uly kúnin kóterilgen qýanyshpen qarsy alatyn. О́zge meıramdardyń ishinde jalpaq eldiń ómirimen nyq baılanysy bar meıram osy bolatyn» degen eken.

Joǵarydaǵy jazbalardan biz qazaq halqynyń ómir saltynda Naýryz meıra­my­nyń qanshalyqty mańyzy baryn ańǵa­ra­myz. Kóktem merekesi bolǵandyqtan, bul mezgildiń kelýi ár óńirde árqıly. Desek te, ótken ǵasyrdyń basynda ultshyl tulǵalar bul merekeni jappaı halyqtyq etýge umtylǵan syńaıly.