Qolyndaǵy bala kúninen jan serigi bolǵan jalt-jult etken kúmis tústes jyltyr fleıtasyn topyraqtan ılengen qazdyń jumyrtqasyndaı qońyr úndi sazsyrnaıǵa almastyrý oıyna da kelmegen. Keńestiń bıligi ústem turǵan zamanda, mádenıet pen ónerge qazaqy tanymymen tóńkeris jasaǵan О́zbekáli Jánibekov aǵasy kelip: «Myna fleıtańmen sen kimdi tańǵaldyram dep júrsiń? Fleıtany izdeıtin, joqtaıtyn Eýropada óz adamdary bar. Mine, seniń qolyńa sazsyrnaı beremin. Kimnen úırenesiń, qalaı úırenesiń, bilmeımin, biraq muny úırenýiń mańyzdy. Men endi fleıtanyń dybysyn estimeıtin bolaıyn», dedi salmaqtap turyp.
Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń halyq mýzykasy fakýlteti kóne aspaptar kafedrasynyń dosenti, Mádenıet salasynyń úzdigi Gúlfaırýz Dalbaǵaıdyń qolynan qyryq jyldan beri sazsyrnaıy túspeı kele jatsa, ol eń aldymen, tutas ult óneri úshin qurbandyqqa barǵan amanat aldyndaǵy adaldyqtan...
Tabıǵaty kózdiń jaýyn alatyn Jetisý jaýharlarynyń biri Bórlitóbe-Lepsi aýmaǵynda týǵan mýzyka báıteregi Muqan Tólebaevtyń aýylynda dúnıege kelgen Gúlfaırýzdyń bala kúninen ónerden quralaqan qalýǵa haqysy joqtaı. Baıandy qulashtaı tartyp, án bastaıtyn ákesimen birge qosyla ketip shyrqaı jónelgendi jany súıetin. Ásirese on bir bala ósken otbasy jazdyń keshki tymyrsyq aýasyn qaqyrata tilip, esiktiń aldyna shyǵyp án shyrqaıtyn osy bir shaq mynaý dúnıeniń qaıta aınalyp kelmeıtin shyryndy shaǵy bolyp máńgi este qaldy.
Aýyl mektebiniń 8-synybynda oqyp júrgen kezinde anasy qolynan jetektep Almatydaǵy P.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka ýchılıshesine oqýǵa alyp keldi. Baıan oınap júrgen Gúlfaırýzdy ýchılıshe mamandary mýzykalyq qabiletin, daýysyn myń qaıtara tekserip, úrmeli aspaptar bólimine, fleıta synybyna qabyldaıdy. Ýchılısheni támamdaǵan soń «ata-anama, baýyrlaryma kómektesýim kerek» degen oıdy arqalap týǵan jerine oralady. О́mirde de, ónerde de jol kórsetip, ónermen aınalysýyna yqpal etken ýchılısheniń halyq aspaptar bóliminiń oqytýshysy Jamaǵat Temirǵalıev aýyl mýzyka mektebinde sabaq berip júrgen Gúlfaırýzdy kórip, Almatyda Súıinbaı atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń janynan О́.Jánibekovtiń qoldaýymen «Adyrna», «Sazgen», «Altynaı» degen ansamblderdiń qurylyp jatqanyn aıtyp, «bárin tasta da, Almatyǵa kel» dep aqyl beredi.
Almatyǵa kelgen bette fılarmonııaǵa jumysqa qabyldanyp, ádemi fleıtasyn ustaǵan kúıi jańadan qurylǵan «Adyrnanyń» bir múshesi retinde ansambldiń quramyna jaıǵasady. Bul – 80-jyldar. Qobyz, sazsyrnaı, sybyzǵy, shańqobyz, jetigen syndy folklorlyq aspaptardy jınaqtap ansambl quryp, buryn tańsyq bolyp kelgen aspaptarda oınaıtyn adamdy ózi taýyp, oqytyp, ansamblge «Adyrna» dep ataý berip, tóńiregine talantty mamandardy toptastyrǵan О́zbekáli Jánibekov edi. «Adyrnasyn ala ógizdeı móńiretken, atqan oǵy Edil-Jaıyqty teń ótken» degen Mahambettiń jyrynda aıtylǵandaı, adyrna degenniń sadaq tektes aspap ekenin alǵash sonda О́zaǵańnyń aýzynan estıdi. Jıyrmanyń ishindegi jas Gúlfaırýzdyń qolyndaǵy súıikti fleıtasyn ulttyq ónerdiń jolyna qurban etip, sazsyrnaıǵa aıyrbastaǵany da osy jyldar edi.
14-15 jasynan fleıtada oınap, klassıkalyq shyǵarmalar oryndap kele jatqan Gúlfaırýzǵa sazsyrnaı salǵan jerden unaı qoımady. Ras, dybysy ádemi, qońyr, jelmen, jańbyrmen úılesim tapqan tabıǵatqa tán dybys ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Biraq bastapqyda basqa aspaptarmen úılesýi qıynǵa soqty. Úıretetin ustaz da joq. О́zinshe izdenip, «sazsyrnaı qalaı paıda bolǵan, kim tapqan, qalaı tapqan?» dep tarıhyna úńile bastaǵany da osy kez. Bul kezde N.Tilendıevtiń bastamasymen «Otyrar sazy» ansamblinde sazsyrnaı ornyǵa bastaǵan. Mundaǵy sazsyrnaıshynyń ózi de endi úırenip júrgendikten, bireýge úıretetin halde emes edi. Izdenip júrip, Bolat Sarybaevtyń «Qazaqtyń mýzykalyq aspaptary» degen kitabyn taýyp alyp, aspaptyń álipbıimen tanysady. Sondyqtan Gúlfaırýz «sazsyrnaı ónerin meńgerýdegi ustazym» dep aldymen aspapty qolyna ustatqan О́zbekáli Jánibekovti, ekinshi Bolat Sarybaevty ataıdy.
Búginde Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııada sazsyrnaıdan sabaq beretin ónertaný dosenti Gúlfaırýz Dalbaǵaı sazsyrnaıdyń «okarına» tektes aspaptar qataryna jatatynyn aıtady. Mundaı aspaptar aryǵa barmaı-aq, beridegi keńestiń quramynda bolǵan kishkentaı halyqtardyń birazynda kezdesedi: marııler shýn mýshpyk, chývashtar tam chahlycha, tam shahran, estondar savı pıılý, latyshtar svılýe, lıtvalyqtar molınýks, armıandar pepýk, grýzınder býlbýl deıdi. Bul aspaptardy sazdan jasap, keıin otqa kúıdiredi. Sarybaevtyń sıpattaýynsha, keıde qustyń daýysyna salyp oınaǵan kezde, jan-jaqtan qanatyn qaǵyp qustar ushyp keletin bolǵan. Tipti «Otyrar sazy» ansambliniń ataýy kóne qaladan tabylǵan sazsyrnaı únine baılanysty qoıylǵan desedi.
Sekseninshi jyldary qolyna alǵash sazsyrnaıdy alǵanda bul aspapqa arnalǵan shyǵarma joq-tyn. Kóne aspap bolǵannan keıin, konsertterde sazsyrnaıdy oınaıtyn ártisti ansambldiń aldyna shyǵaryp, tól dybysymen tanystyrý basty maqsat boldy. Buǵan qosa, repertýar da qat edi. Eń aldymen «Qońyr» atty halyq kúıin sazsyrnaıǵa túsirdi. Alǵash ret jeke oryndaýda el aldyna shyqty. Sóıtip, sazsyrnaıǵa kóptiń qulaǵy úırene bastady. Kompozıtorlar sazsyrnaıǵa arnap shyǵarmalar jazýdy qolǵa aldy. Mýzykant úshin kórermenniń aldyna shyǵyp qolynan ne keletinin kórsetýden asqan murat bolmas. Orkestrdiń súıemeldeýine arnap jazylǵan Ermurat Úsenovtiń «Kóńildi arbakeshi» ómirge keldi. Alǵash oınap shyqqannan-aq tamyljyǵan tabıǵat baýraıynda bóshkelerge sý quıyp alyp, arbamen aýyldarǵa sý tasyp júrgen ázilge áýes, kóńildi adamdy kórgennen keıingi ásermen jazylǵan shyǵarmaǵa da, ony oryndaǵan Gúlfaırýzǵa da jurttyń qoshemeti jaýyp ketti. 1988 jyly qazaq televızııasynan Oralbek Sarybasov jazyp alǵan «Igraet Gýlfaırýz Dalbagaeva» atty 20 mınýttyq alǵashqy fılm konsert túsirildi. Bul bir jaǵy, kóneden jetken sazsyrnaıdy el ishine keńinen nasıhattaý maqsaty bolsa, ekinshi qyry, onyń alǵashqy oryndaýshylarynyń ónerin baǵalaý, dáripteý ispetti edi.
1991 jyly G.Dalbaǵaı P.Chaıkovskıı atyndaǵy kolledjge ustazdyqqa shaqyryldy. 2006 jyly J.Elebekov atyndaǵy respýblıkalyq Estrada jáne sırk kolledjinde sazsyrnaı aspaby derbes oqytý baǵdarlamasyna ıe bolyp, óz aldyna jeke mamandyq ashyldy. Al 2010 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııada jeke mamandyq retinde oqytyla bastady. Konservatorııaǵa túsken alǵashqy shákirti 2014 jyly úzdik bitirip shyqty. Máskeýden memlekettik emtıhannyń tóraǵasy bolyp Gnesınder atyndaǵy Reseı mýzyka akademııasy Osıpov atyndaǵy halyq aspaptar orkestriniń dırıjeri, professor Aleksandr Sygankov keldi. Sygankov shákirtiniń oryndaýyndaǵy sazsyrnaıdyń únin estip: «Qazaqtar, sender mynandaı qazynany saqtap qalǵan ne degen myqty halyqsyńdar. Mynaý aspap dıapazonynyń yqsham bolǵanyna qaramastan, qandaı keremet shyǵarmalardy oryndaýǵa qaýqarly» dep tańǵalyp, basyn shaıqady. Memlekettik synaqqa kirmeı turyp qanattanyp alǵan shákirti sahnada óner kórsetip, joǵary baǵa ady.
«Sazgen» ansamblimen Fransııaǵa, Italııaǵa, Túrkııaǵa, Qytaıǵa bardy. Muhıt asyp, Meksıkaǵa barǵan saparynda jeke soloǵa shyqqannan keıingi sát eshqashan umytylmaq emes. Kishkentaı meksıkalyq qyz qýyrshaqqa arnap toqyǵan kıimin syılap turyp, «sazsyrnaıdy ustap kóreıinshi» degende, júrek túbinen jyp-jyly aǵys júgirip ótti. Tili de, túri de basqa tyńdaýshysyna qazaqtyń qońyr dalasynyń únin jetkize alǵanyna sheksiz qýandy.
1974 jyly B.Sarybaevtyń «Lenınshil jas» gazetinde: «Shirkin-aı, kórshi ózbek eliniń changıster ansambli, belorýstardyń bandýrıster ansambli, uıǵyrlardyń náıshiler ansambli bar. Bizde qashan jetigenshiler ansambli, sazsyrnaıshylar ansambli, sybyzǵyshylar ansambli bolar eken?» dep armandap jazyp ketken maqalasy bar. Osy maqala túrtki bolyp, B.Sarybaevtyń 90 jyldyǵyna oraı Gúlfaırýzdyń uıtqy bolýymen 2017 jyly konservatorııada Orta Azııada alǵash ret «SazArt» atty sazsyrnaıshylar ansambli dúnıege keldi. Oǵan arnaıy repertýar túzilip, árqaısyna qyshtan jasalǵan aspaptyń kóne ataýy qoıyldy: «bas sazsyrnaıdy» ýildek, odan keıingi joǵarylaý dybysty «tastaýyq», «sazsyrnaı», sodan keıingini «úskirik», «qussaıraýyq», eń tómengisin «shyńyraý» dep atady. Dıapazondy tolyǵymen qamtyp, ansamblde tek osy dybystar oınalǵan kezde ádemi áýen týdy. G.Dalbaǵaı áriptes shákirtterimen birge Astanada ózi kindigin kesken «SazArt» ansamblimen, «Sazgen» ansamblimen byltyr jazda túrkitildes memleketterdiń 16 prezıdentiniń aldynda sazsyrnaımen jer-jahan tamashalaǵan aýqymdy konsert berdi.
B.Sarybaevtan keıin sazsyrnaı aspaby tolyqqandy zerttelmegen edi, arnaıy eńbekter de jazylmady. Ony zerttep-zerdeleý úshin magıstratýraǵa túsip, bar sanaly ǵumyryn shákirt daıarlaýǵa arnap kele jatqan ustazdyq jolyn ǵylymmen ushtastyrýǵa den qoıdy. Búginde Gúlfaırýz Dalbaǵaı – sazsyrnaı tarıhyn júıelegen «Sazsyrnaı aspabyna arnalǵan hrestomatııa», «Sazdy mura», taǵy basqa tórt-bes ǵylymı eńbektiń avtory.
– Meniń bir kitabym «Qazaqtyń sazsyrnaıy jáne okarına tektes aspaptar» dep atalady. Okarına tektes aspaptardyń ishindegi eń kónesi 8000 jyldan asa tarıhy bar qytaıdyń sún aspaby. Kólemi qazdyń jumyrtqasyndaı ǵana kóne aspaptyń qandaı materıaldan jasalǵanyn, qumyn, topyraǵyn zerttep qaraǵan kezde, arheologter ony V-VI ǵasyrlarǵa aparyp tiregen. Ermıtajdyń ǵylymı qyzmetkeri, mýzykatanýshy Tamara Vyzgo «Mýzykalnye ınstrýmenty Sredneı Azıı» degen kitabynda sazsyrnaı tarıhyn odan arǵy ǵasyrlarǵa aparyp tireıdi. Kóne aspaptarymyzdyń tarıhyn Otyrardan tabyldy dep, biz orta ǵasyrlarmen ǵana shektelip júrmiz, al tereńine úńiletin bolsaq, Afrosıabqa baramyz. 1905 jyly nemis ǵalymy ári saıahatshysy Rıhard Karýtstyń «Mańǵyshlaqtaǵy qyrǵyzdar men túrikmender arasynda» atty ǵylymı tanymdyq eńbeginde «ekspedısııada júrgen kezimde mal baǵyp júrgen balanyń dorbasynda quran kitaby, qamystan jasalǵan sybyzǵy, balshyqtan jasalǵan okarına tektes aspap jatatynyn kórdim» dep sazsyrnaıdy tuspaldaıdy. Sazsyrnaı birtalaı memlekettiń ónerinde bar, biraq jeldiń ýili, jándiktiń yzyńy sekildi tabıǵı sazyn saqtap qalǵan qazaq aspaby ǵana, – dep kásibı mýzykant qazaq sazsyrnaıynyń ereksheligin atap kórsetedi.
Ustazdyń úzdik shákirtteriniń qatarynda Aısulý Nııazova, Áıgerim О́tegen bar. Shákirtteriniń biri sazsyrnaıdyń repertýaryn zerttese, biri sazsyrnaıdyń jasalý tehnıkasyn, endi biri sazsyrnaıdyń akýstıkasyn, tembrin zerttep júr. Qalaı bolǵanda da, kóne aspaptyń mýzykalyq múmkindigi jan-jaqty ashylyp, dáriptelip, óner retinde órkendep kele jatsa, bul izgi maqsatty júzege asyrýda Gúlfaırýz Dalbaǵaı sııaqty kásibı mamandardyń sińirgen eńbegi ushan teńiz.
– Qaıbir jyly «Bir el, bir jol» jobasy aıasynda konservatorııanyń qylqobyz, dombyra, sazsyrnaıdy úıretetin úsh oqytýshysy Beıjińge bardyq. Qytaı halqy eńbekqorlyǵynyń arqasynda ulttyq ónerin bıik dárejege kóterip otyr. Skrıpkashylar, fleıta, gaboı, kontrabas sııaqty klassıkalyq aspaptardyń basyn qosqan 120 mýzykant otyrǵan sımfonııalyq orkestrde bizdiń qylqobyzǵa uqsas ulttyq ahý degen aspabyna akkomponent jasatyp, arnaıy baǵdarlama túzgen. Budan artyq memlekettik qoldaý bola ma? Bizdiń ulttyq aspaptarymyz mundaı qoldaýdy seziný úshin áli qansha ýaqyt kerek? Álgi ahýdy oınaǵan mýzykanttyń óneri, talanty, onyń ahýmen úılesimi, bite qaınasqan aspapqa ińkárligi esimizden tandyryp tastady. Al elimizde sazsyrnaıdyń durys sheberhanasy da joq. Bul úlken másele. Aspap jasaıtyn adamnyń mýzykant bolýy óte mańyzdy. Áıtpese qulaqkúıin keltirýi qıynǵa soǵady. Astananyń túbindegi Qosshy qalasynan konservatorııany bitirgen túlegimiz Azamat Baqııa ózi jasaǵan ult aspaptarynyń mýzeıin ashty, qazir Azamattyń jasaǵan aspabymen oınap júrmiz. Al Qytaıda ulttyq aspaptar úkimettiń qoldaýymen arnaıy fabrıkada jasalady. Memleketten qoldaý sezinse, aınalasynda aspapqa degen qasterli kózqaras bolsa, Bolat Sarybaev aǵamyz da sonshama mezgilsiz bul dúnıeni tárk etip ketip qalmas pa edi? – deıdi sazsyrnaı óneriniń kóshbasynda kele jatqan kásibı mýzykant qamyqqan únmen.
Dalany býsandyryp, tabıǵatpen birge túlep, ulttyq salt-dástúr ulyqtalatyn naýryz aıy týǵanda, dombyra dúbiri, qobyz sarynymen birge qulaqqa sazsyrnaı sazy kelip, túrkilikpen tamyrlasqan taǵdyrdyń máńgilik ekenine meńzeıdi. Munda jumyr jerdiń tynysyn judyryqtaı sazsyrnaıyna syıǵyzyp, kúmbirlegen kúı men saz tókken Gúlfaırýz Dalbaǵaıdyń qaıtalanbas mýzykalyq máneri daralanyp erekshe estiletinine bul kúnde eshkim daý týdyra almaıdy. О́ıtkeni ónerdi ómiriniń temirqazyǵy etken asqaq bıiktikke tylsym kókten tynyshtyq bermegen adaldyq pen amanat qos qanatyna qondyryp alyp jetkizgen...
ALMATY
