Ol – kıeli Torǵaı ólkesiniń perzenti. Ákesi Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa alynyp, sodan oralmaǵan. Anasy ujymshardyń qara jumysyn istep júrip, ákesiz qalǵan úsh balasyn qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı ósirdi.
Týǵan aýylyndaǵy orta mektepti bitirgennen keıin Almatyǵa kelip, sol kezdegi Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń orman sharýashylyǵy fakýltetine tústi. Aýylda mektepti qazaqsha oqyǵan talapty jas alǵashynda orys tilinen qatty qınaldy. Biraq erekshe qabiletiniń arqasynda barlyq qıyndyqty jeńip, joǵary oqý ornyn úzdik támamdady. Sóıtip, oqytýshylyq qyzmetke qaldyryldy. Sábıt Baızaquly oqý men ǵylymı jumysty qatar alyp júrdi. Birer jyldan keıin kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, dosent ataǵyna ıe boldy. Ǵalym bul eńbeginde qylqandy alqa aǵashtarynyń jerústi fıtomassasynyń qalyptasýy zańdylyǵyn zerttedi. Shyndyǵyn aıtqanda, mundaı baǵytta sol jyldary Odaq kóleminde áli zertteý júrgizilmegen edi. Osydan bastap, Sábeń orman sharýashylyǵy salasynyń ózekti máselelerin sheshýge belsene kiristi. Sondaı-aq ormandy fılosofııalyq kózqaras negizinde jan-jaqty tabıǵat kesheni dep tanyp, oǵan ekonomıkalyq jáne ekologııalyq turǵydan qarap, kadastrlyq baǵa berý kerek degen qaǵıdany qalyptastyrdy. Onyń teorııalyq negizdemesin jazyp, metodologııasyn qurastyrdy. Osy ǵylymı jumysqa meni de tartty. Ǵalym osy baǵytta talmaı eńbek etti. Halyqaralyq ǵylymı konferensııalarǵa qatysyp, orman sharýashylyǵy ekonomıkasy boıynsha ózge eldegi áriptesterimen pikir almasyp, oı bólisti. Ásirese sheteldik T.Lobovıkov, N.Kojýhov, A.Petrov, A.Moshkalev, Iý.Týnısa, I.Týrkevıch sekildi belgili ǵalymdarmen jaqyn aralasty.
Ǵalym 1987 jyly doktorlyq dıssertasııasyn Sankt-Peterbýrgtegi orman-tehnıkalyq akademııasynyń ǵylymı keńesinde qorǵap, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory dárejesin aldy. Biraq bul ǵylymı jumysty qorǵaý oǵan ońaıǵa túsken joq. Kedergiler kezdesti. Bireýler Sábıt aǵaǵa Almatydaǵy Jeltoqsan kóterilisinen sebep izdep, qarsylyq jasaýǵa tyrysty. Alaıda ǵylymı keńeste orystyń áıgili professory T.Lobovıkov Baızaqulynyń doktorlyq eńbeginiń teorııalyq qundylyǵy men praktıkalyq mańyzy zor ekenin aıtyp, joǵary baǵa berdi. Sóıtip, kórnekti ǵalym tarazy basyn oń jaqqa aýdaryp jibergen.
Sondaı-aq S.Baızaquly biraz jyl qazirgi Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetinde fakýltet dekany bolyp istedi. Men orynbasary boldym. Sonda Sábeńniń iskerligi men uıymdastyrýshylyǵyn jaqynnan kórdim. Oqý sapasyn arttyryp, fakýltettiń materıaldyq bazasyn nyǵaıtýǵa zor úles qosty. Stýdentter jataqhanasyn da nazardan tys qaldyrmady. Ásirese oqý úderisine erekshe kóńil bóldi.
Odan keıin Ulttyq ǵylym akademııasynyń bas ǵalym-hatshysy bolyp taǵaıyndaldy. Akademık bolyp saılandy. Shynynda, bul tarıhı oqıǵa edi. О́ıtkeni S.Baızaquly – elimizdegi orman sharýashylyǵy ekonomıkasy ǵalymdary arasynan shyqqan alǵashqy akademık. Ol akademııada qyzmet istegen jyldary elimizdegi orman saıasaty, ekonomıkasy, sharýashylyǵy jáne ekologııa baǵyttaryn zerttep, tynbaı eńbek etti. Aıtalyq, qazaq jastaryn ǵylymǵa tartyp, ulttyq ormanshylyq ǵylymı mektebiniń negizin qurdy. Onyń jetekshiligimen 17 ǵylym doktory men kandıdaty, 2 PhD daıarlandy.
Sonymen birge akademıktiń basshylyǵymen Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetindegi Orman ǵylymı-ınnovasııalyq ınstıtýty osy saladaǵy kóptegen jumysty iske asyrdy. Búginge deıin Baızaqulynyń 250-den astam ǵylymı eńbegi jaryq kórdi. Qazirgi tańda bul jumystardyń deni úlken suranysqa ıe. Qazaqstan orman sharýashylyǵy, Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń tarıhy, Qazaq ulttyq jáne agrarlyq akademııanyń ǵylymı jınaqtary sekildi kitapshalary basyldy. Onymen qosa, elimizdegi ormanǵa baılanysty jazylǵan eńbekterdi jınaqtap, onyń bıblıografııalyq tizimin jasady. Orman qoryn kadastrlik-ekonomıkalyq turǵydan baǵalaý, orman sharýashylyǵyn turaqty basqarý, ınnovasııalyq orman ósirýshilik sııaqty ózekti máseleleri týraly birneshe monografııalyq eńbekteri jarııalandy. Birqatar ǵylymı jańalyqtardyń avtory. Patentin alǵan.
Ásirese Sábıt Baızaquly elimizdegi Orman kodeksindegi aǵash kesýler erejesin jetildirý, daıyndalǵan súrekterdi syrt elderge shyǵarmaý, qylqandy jáne sekseýil ormandaryn kesýge tıym salý máselelerine bıliktiń nazaryn aýdaryp, osy problemalardyń oń sheshimin tabýǵa belsendi qatynasty. Birqatar ǵylymı jumysynyń nátıjesi el úkimetiniń nazaryn aýdaryp, orman sharýashylyǵy óndirisine engizildi. Mysaly, naryqtyq qatynasqa ótken jyldary pisip jetilip, ósip turǵan aǵashtardyń bosatý baǵalary kúrt tómendep ketken edi. Osy keleńsizdikti qalpyna keltirý úshin bilikti ǵalym arnaıy zertteý júrgizip, ǵylymı negizdelgen normatıvterdi ázirlep, úkimet sheshimimen ony Salyq kodeksine engizýge qol jetkizdi. Sonymen qatar akademıktiń orman sharýashylyǵy salasy boıynsha ázirlegen ǵylymı tujyrymdamalary men usynystary óndiriste ári qaraı da keńinen qoldanys taýyp, ormannyń saqtalýyna, molaıýyna, áleýmettik-ekonomıkalyq qundylyǵyn arttyrýǵa áseri tıdi.
Degenmen ǵalym elimizde orman sharýashylyǵy salasynyń áli de tolyq damymaı, biraz ózekti máseleniń sheshimi tabylmaǵanyna qatty qynjylady. Máselen, akademık elimizde jeke-dara orman klasterin tolyq qamtıtyn joǵary oqý orny bolsa dep armandaıdy. Munda orman daraqtarynyń tuqymyn jınaýdan bastap, olardy ósiretin, súrek jáne basqa da orman shıkizattardy retimen daıyndaı alatyn, zattar men buıym shyǵaratyn tehnologııasyn ıgergen jáne ósip turǵan ormandardyń ekologııalyq paıdaly qasıetterin iske jaratatyn bilikti mamandar jumys istese, qandaı ǵanıbet. Bolashaqta ǵalymnyń bul ıdeıasy iske asatynyna senemin.
Aıtýly azamattyń el aldyndaǵy eńbegi de eleýsiz qalǵan emes. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ormanshysy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri. Sondaı-aq A.Baraev atyndaǵy ǵylymı syılyqtyń laýreaty. Bir sózben aıtqanda, búginde seńgirli seksen besti baǵyndyrǵan ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Sábıt Baızaqulyn tamyry tereń báıterek der edik.
Jaılaý TOQTASYNOV,
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professory
