Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Keıingi jyldary kórshi elderdiń mal sharýashylyǵy salasyndaǵy kásipker-fermerleri qazaq malyna kóz salyp, den qoıa bastady. Ártúrli klımatqa tózimdi ári árqandaı jaıylymǵa tez beıimdeletin qazaq malynyń qasıetin О́zbekstannyń «Balǵabaev agrofırma» aksıonerlik qoǵamy joǵary baǵalaıdy.
«Egis dalalarymyz ben jaıylym jerlerimiz jalǵasyp, ulasyp jatqandyqtan ba, qazaq malyn ózbek elinde jersindirip jatý asa qajet emes. Ákelseń jaısyzdyq sezinbeıdi. Tipti qońyn joǵaltyp, ábigerge de salmaıdy. Sondyqtan ózbek fermerine tıimdi maldyń biri – qazaq maly», deıdi aksıonerlik qoǵam dırektory Zulhymar Perdáliqyzy.
2024 jyldyń sońyndaǵy málimetterge qarasaq, elimizde 250-ge jýyq bordaqylaý alańy jumys istep, et ónimin óndirip jatyr. Arasynda maldy kórshi elderge tirideı eksporttap júrgenderi de joq emes. Aıtpaǵymyz, eldegi bordaqylaý alańdarynda jalpy 174 190 bas mal bordaqylanady eken.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Mal sharýashylyǵy departamenti dırektorynyń orynbasary Baǵlan Aımurzaevtyń aıtýynsha, eldegi bordaqylaý alańdarynda kelesi
janýar túrleri ósiriledi:
- Iri qara mal – negizinen qazaqtyń aqbas sıyry, angýs, gereford jáne basqa da etti tuqymdar.
- Usaq mal (qoı men eshki) – negizinen edilbaı, gıssar jáne basqa da etti qoı tuqymdary.
- Jylqy – ásirese dástúrli mal sharýashylyǵy damyǵan óńirlerde qulyndardy bordaqylaý arqyly jylqy eti óndiriledi.
- Túıe – et pen sút óndirý úshin bordaqylanady, biraq kólemi az.
Onyń aıtýynsha, bordaqylaý alańdarynyń negizgi baǵyty – etti iri qara mal. Naqty statıstıkalyq derekke súıensek, byltyrǵy qara kúzdegi jaǵdaı boıynsha, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda elimizdiń aýyl sharýashylyǵynda mal basy men qus sany artqan. Iri qara mal – 8,2 mln bas, onyń qatarynda sıyr – 4,4 mln bas, jylqy – 4,1 mln bas, túıe basy – 2,8 mln. Bul sandar eldegi mal basynyń aıtarlyqtaı artqanyn kórsetedi. Mal basynyń ósýi – qýantarlyq jaǵdaı. Dese de búginde mal baǵý, tól alý men mal ónimderin óndirip satý qıyndady. Onyń basty sebebi – mal ónimderiniń naryqtaǵy baǵasynyń tómendiginde.
Maldy jyl on eki aı úzilissiz bordaqylaý úshin jemshóp qorynyń mańyzy zor. Byltyr jaz jaýyndy kelip, jemshóp qory jospardaǵydan artyq óndirildi. Jalpy, 2024–2025 jyldary mal qystaýyna 35,2 mln tonna shóp nemese jospardan 143,9%-y, 2,0 mln tonna pishen (117,9%), 5,1 mln tonna saban (111,9%), 2,3 mln tonna súrlem (117,9%), sondaı-aq 5,8 mln tonna quramajem (104,4%) daıyndalypty. Ázirlengen jemshóptiń sapasy standartqa saı keledi.
«Daıyndalǵan jemshóptiń kórsetilgen kólemi mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn saqtaýǵa, sondaı-aq jalpy maldy tolyqqandy azyqtandyrýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi B.Aımurzaev.
Jyl ótken saıyn et eksportynyń naryǵy da keńeıip keledi. Máselen, byltyr 22,4 myń tonna sıyr eti 12 eldiń naryǵyna jol tartqan. Onyń qatarynda eń kóp kólemde О́zbekstan (20,7 myń tonna), Qyrǵyzstan (633,2 tonna), Tájikstan (595,7 tonna), Iran (298 tonna), Qytaı (80,8 tonna), Birikken Arab Ámirlikteri (33,3 tonna) bar.
«Jyl qorytyndysynda 570 myń tonna et (qus etin eskere otyryp) óńdelip, ishki naryqta paıdalanylady, az ǵana bóligi Reseı men Qyrǵyz elderine eksporttalady. Ár eldiń tutynýshylyq talǵamy, et naryǵynyń qurylymy men halyqtyń tabys deńgeıi ártúrli. Keıbir elde sıyr eti negizgi tutynatyn et túri bolsa, basqa elderde qus eti nemese shoshqa eti basym. Bul baǵa men suranys deńgeıine áser etedi. Sonymen qatar baǵa aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý deńgeıi, óndiris shyǵyny men logıstıkalyq shyǵyn sııaqty ártúrli ekonomıkalyq faktorǵa baılanysty qalyptasady», dedi departament dırektorynyń orynbasary.
Resmı statıstıka derekterine sáıkes osy jylǵy aqpandaǵy jaǵdaıda elimizde sıyr etiniń ortasha baǵasy 2 684 teńgeni quraıdy. Al Reseıde sıyr etiniń ortasha baǵasy – 3 314 teńge (607 rýbl), Belarýsta – 1 777 teńge (1 762 belarýs rýbli), Qyrǵyz elinde – 3 581 teńge (625 som), О́zbekstanda – 3 490 teńge (84 494 sým).
