Avtordyń pikirinshe, «Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynda eki basty keıipker bar. Onyń birinshisi – kitap, ekinshisi – oqyrman. Jazýshy bala Abaıdyń dana Abaıǵa deıingi aralyqta ǵylym izdep, erinbeı kóp kitap aqtarǵan kezin oqyrman retinde de sýrettegen. Sot tóreligi de – Abaı sııaqty adam, qoǵam, zań, memleket minezin erinbeı oqı bilýge tıisti oqyrman. Abaı elge, jurtqa zańsyz qorlyq qylatyn toq tilenshi sot tóreliginiń paıda bolý sebebin anyqtap ketken. «Kirdi, shyqty, ildi, qaıtty, túbegeılep oqyǵan bala da joq», dep. Arhıvten qupııalylyq tańba alynyp tastala bastaǵan kezeńde árkim adam bolyp ómir súrý quqyǵyna qııanat qylǵan, zańsyz qorlaǵan sot isteri qujattaryn erinbeı taza ári tolyq oqı alady. Ol úshin quqyq zertteýshi deńgeıine kóterilýimiz qajet».
Mine, Marat Aqtorǵaıuly osy quqyqtyq qajettilikke óteý úshin biraz ýaqytyn arhıvterdi aqtarýmen ótkizip, tapqan derekterin taza aqyl men ar tezine synatqan.
Jańa kitabynyń júıesine qarasaq, taza zańdylyq pen quqyqtyq tártiptiń oqyrmany bolý maqsatynda 1850 jyly Qunanbaı О́skenbaevqa qarsy qozǵalǵan qylmystyq isti zerdelegen. Zańgerdiń oıynsha, «Qunanbaı isindegi» mán-jaılar – sol zamandaǵy adam aýlaýǵa baǵyttalǵan zań aktileriniń normalary, adamnyń aqıqattan adasýyna jol ashqan josyqtar.
1898 jyly Abaıǵa jasalǵan qastandyqqa qatysty ashylǵan qylmystyq istegi qujattardy kitap avtory «óz yrqy óz qolynan ketken elde ádil, taza, tolyq sot bıliginiń atymen joq bolýynan» dep sanaıdy.
«Árkim tirshilik úshin kúreste «anaý da meniki, mynaý da meniki» degen nápsisin jeńe almaýy, boıyn kúsh synasqan kúndestikke, ishtarlyqqa, kórealmaýshylyqqa bıletýi – eldik tragedııanyń úlkeni», dep túıindeıdi Marat Aqtorǵaıuly.
Iá, týyndynyń ón boıynda sot ta adam balasy ekeni, adam aýlaýdan, aldaýdan ada sot qyzmetin adal, taza atqarýǵa bastaıtyn jol jaýapkershilik ekeni júıeli túsindiriledi. «Sýdyń da suraýy bar» degendeı, árbir sýdıadan da suraý bolmaǵy – jaratylys zańy.
Kitap avtory hakim Abaıdan óz babasy, keshegi keńes zamanynyń sharýasy Azbanbaı Tekebaıulyna deıingi sot isteriniń ishki syryn ashyp, aqıqat maıdanyna alyp shyǵýy «sot bıliginen suraý bolaryn eskertýim» deıdi.
Zańger-qalamger eńbektiń maqsatyn «saqtandyrý» dep kórsetedi. «Sot tóreliginde qııanat etken sýdıanyń beınesi quqyqtyq jadta sol kúıinde saqtalyp, onyń nadan, bolymsyz ǵumyry arttaǵylarǵa sóz bolady, jaman atyn shyǵarǵan naqty isterine taldaý jasalynady. Búgingi zańgerler ádilet dáýirinde tarıh sabaǵyn oqysyn, úırensin, jırensin!» dep qorytady Marat Aqtorǵaıuly. Kitapta Shákárim, Q.Sátbaev áýleti, Ahmet Birimjan, Júsipbek Aımaýytuly, Smaǵul Sádýaqasuly, Jarmuhamed Tólenuly, t.b. tulǵalarǵa jáne Abyraly, Shyńǵystaý kóterilisine baılanysty zańdyq-quqyqtyq, adamı-bolmystyq qyzyq derekter bar.
Sabyr Shárip
