Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Eń aldymen, bilim alýdyń konstıtýsııalyq quqyǵyn saqtaı otyryp, joǵary zań biliminiń «elıtarlyǵy» men joǵary bilimniń qoljetimdiligi arasyndaǵy tepe-teńdikke mán berý kerek. Quqyqtyq bilim kópjylǵy qalyptasqan oń tájirıbesin joǵaltpas úshin joǵary zań bilimindegi dástúrli tásilder men ınnovasııalar biriktirilýge tıis.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen jáne Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵymen kelise otyryp, «Atameken» UKP respýblıkada jáne óńirlerde kadrlarǵa qajettilikke taldaý júrgizdi. Alynǵan málimetterge sáıkes joǵary bilimi bar eń kóp suranysqa ıe mamandyqtardyń qataryna zańgerler enedi. Zań kadrlarynyń artyqtyǵy týraly pikirdi joqqa shyǵarýǵa bolady.
Bizdiń ýnıversıtettiń zań fakýltetine quqyq qorǵaý organdaryna nemese ózge de organdarǵa jumysqa ornalasý jóninde ótinishter júıeli túrde kelip turady. Quqyq qorǵaý organdarynda bos laýazymdar kóp, jekelegen óńirlerde arıfmetıkalyq progressııamen ósýde, aýyldyq jerlerde de zań kadrlarynyń tapshylyǵy artyp keledi. Osy jaǵdaıda biz bul máseleniń sheshimi retinde nysanaly grantty usynyp otyrmyz. «Quqyq» baǵyty boıynsha bilim berý baǵdarlamalaryna nysanaly granttar bólý zań bilimin salalyq bólinistegi eńbek naryǵynyń qajettilikterimen úndestirý máselesin sheshedi.
Ýnıversıtet tájirıbesi kórsetkendeı, birinshi kýrs talapkerleri arasynda mamandyq tańdaý óz betinshe emes, balasyn sýdıa mantııasynda, prokýrorlyq pogondarmen nemese polısııa formasynda kórgisi keletin ata-analarynyń talaby boıynsha jasalatyn jaǵdaı kóp kezdesedi. Kóptegen talapker shyndyqqa qaıshy keletin sıýjetterden turatyn fılmderden túsinik alady. Bul rette men «erkin tyńdaýshy» ınstıtýty arqyly «bolashaq mamandyqtyń dámin tatyp kórýdi» usynamyn. «Erkin tyńdaýshy» ınstıtýty joǵary synyp oqýshylaryna (10-11-synyptar) ýnıversıtette zań pánderi boıynsha sabaqtarǵa qatysýǵa múmkindik beredi. Eger stýdent osy joǵary oqý ornyna «Quqyq» baǵytynda bilim berý baǵdarlamasyna tússe, bolashaqta beıresmı oqytý sheńberinde qaıta esepteletin baldar (kredıtter) alýyna bolady. «Erkin tyńdaýshy» ınstıtýtynyń negizgi artyqshylyqtary – orta jáne joǵary bilim sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý, zań biliminiń ımıdjin qalyptastyrý. Nelikten joǵary oqý orny osy ınstıtýtty óz betinshe júzege asyra almaıdy? О́ıtkeni «erkin tyńdaýshynyń» zańdylyǵy men osy ınstıtýttyń joǵary oqý oryndary úshin ámbebaptyǵy tıisti quqyqtyq negizder qurylǵan kezde jáne quzyretti organnyń (Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men Oqý-aǵartý mınıstrliginiń) dırektıvalyq sheshimi negizinde ǵana múmkin bolady. «Erkin tyńdaýshy» ınstıtýty mamandyǵyn sanaly túrde tańdaýǵa, bolashaqta qaıda jumysqa ornalasatynyn boljaýǵa múmkindik beredi.
Qazir bizde zańgerler tym kóp daıyndalyp jatqany týraly áńgime júrip jatyr. Osyǵan baılanysty eki qarama-qaıshy kózqaras bar. Birinshisi (ákimshilik) zańgerlik ýnıversıtetterdiń jáne sáıkesinshe zańgerlerdiń sany qysqartylýy kerek dep talap etedi. Ekinshisi (naryqtyq) bul úderis osy qyzmetke suranyspen tikeleı rettelýi kerek degen pikirde. Keıingi jyldary «Quqyq» baǵyty boıynsha bilim baǵdarlamalaryna túsetin talapkerlerdiń sany aıtarlyqtaı azaıdy. Munyń birneshe sebebi bar: tehnıkalyq bilim berý baǵdarlamalarynyń qajettiligi; UBT-da tańdalǵan pánniń nátıjeleri boıynsha túsýdiń ózgermeliliginiń bolmaýy jáne UBT nátıjeleri boıynsha ótý balyn 75 balǵa deıin arttyrý. Alaıda ekinshi joǵary zańgerlik bilim alǵysy keletin úmitkerlerdiń sany az emes. Quqyqtyq bilimge degen suranys kóbinese eseıgen jasta kórinedi. Munyń basty sebebi – laýazymdarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń bolýy. Soǵan sáıkes úmitkerdiń joǵary zań bilimi bolýy kerek. Kóp jaǵdaıda olar zań bilimin alady, óıtkeni ol memlekettik qyzmetke nemese mansaptyq ósýge qoıylatyn talaptarǵa sáıkes keledi. Taǵy bir sebep – qyzmettik talaptarǵa qaramastan, quqyqtyq saýatty arttyrýǵa degen umtylys.
Zań bilimi týraly taǵy bir synı tezıs – «zań mamandyǵyn tar sheńberli mamandyqtarǵa» shamadan tys bólý. Bul quqyqtaný boıynsha tolyq bilimi joq mamandardy bitirtip shyǵarýǵa ákeledi. Bilim berý baǵdarlamalary sanynyń ósýiniń negizgi sebebi akademııalyq qoǵamdastyqqa túsinikti. О́ıtkeni zań ýnıversıtetteri men fakýltetteriniń jumys isteýiniń sharty keminde úsh bilim baǵdarlamasyn iske asyrý bolǵan kezde biliktilik talaptary (Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2015 jylǵy 17 maýsymdaǵy №391 buıryǵymen bekitilgen) qoldanysta boldy. Bul másele 2024 jylǵy 30 jeltoqsanda Respýblıkalyq oqý-ádistemelik keńes bekitken Qazaqstan Respýblıkasynda zań bilimin damytýdyń 2025–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda da belgilendi.
Zańgerlerdi daıarlaý kezinde tar sheńberli mamandandyrý týraly balama ustanymdy akademık S.Zımanov usynǵan edi. Onyń aıtýynsha, quqyqtyq bilim kez kelgen mamandyq negizinde berilýi kerek, ıaǵnı bul – belgili bir mamandyqtaǵy mamandandyrý ǵana. Aıtalyq, adam munaı óndirýmen aınalysady, osy salanyń mamany. Bul jaǵdaıda zańgerlik bilim munaı zańnamasynyń mamany bolý úshin kerek. Onyń bilimi osylaısha qundy bolady, óıtkeni ol sırek.
Memleket pen onyń organdarynyń sıfrlyq transformasııasy jaǵdaıynda «Quqyq» baǵyty boıynsha joǵary oqý orny túleginiń suranysqa ıe quzyretteri sıfrlyq bilimmen tikeleı baılanysty. Bul tek sıfrlyq saýatty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jalpy sıfrlyq quzyretter bolmaýy kerek. Qazirgi jaǵdaıda zańdyq bilim baǵdarlamalary boıynsha túlekterdiń kásibı baǵdarlanǵan sıfrlyq quzyrettilikteri suranysqa ıe.
Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin jańǵyrtý sıfrlyq jobalardy ázirleýmen jáne engizýmen tyǵyz baılanysty. Buǵan mynalar jatady: sotqa deıingi tergep-tekserýlerdiń biryńǵaı tizilimi; ákimshilik is júrgizýlerdiń biryńǵaı tizilimi; elektrondyq qylmystyq is; tekserý sýbektileri men obektileriniń biryńǵaı tizilimi; «Qamqor» aqparattyq servısi; «Elektrondyq ótinishter»; Taldaý ortalyǵy, quqyq qorǵaý, arnaýly memlekettik jáne ózge de organdar úshin aqparat almasý júıesi jáne t.b. Advokattardyń, notarıýstardyń, sot oryndaýshylarynyń jáne t.b. qyzmetinde qoldanylatyn basqa da sıfrlyq resýrstar bar.
«Quqyq» baǵyty boıynsha túlektiń kásibı baǵdarlanǵan sıfrlyq quzyrettiligin qalyptastyrý maqsatynda sot jáne quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń sıfrlyq quraldaryn (SDTBT, ÁQBT, Tórelik jáne t.b.) zerdeleýge baǵyttalǵan pánderdi bilim baǵdarlamalaryna mindetti túrde engizýdiń normatıvtik negizderin ázirleý qajet. Osy maqsattar úshin atalǵan sıfrlyq resýrstardyń operatorlary (sot, quqyq qorǵaý jáne memlekettik organdar) sot jáne quqyq qorǵaý organdarynyń, sondaı-aq basqa organdardyń sıfrlyq platformalarynyń oqý nusqalaryn ázirleýi jáne barlyq joǵary oqý ornynyń zań fakýltetteri sıfrlyq platformalardyń osy oqý nusqalaryna mindetti túrde qol jetkizýin qamtamasyz etýi qajet. Praktıkalyq sektordyń qatysýymen jáne qoldaýymen akademııalyq qyzmettiń mindetterin júzege asyrýǵa bolatyn teorııa men praktıkanyń ıntegrasııasy bolýy kerek.
Jasandy ıntellekt, blokcheın jáne elektrondyq sot isin júrgizý tehnologııalaryn oqytý arqyly zań bilimin zamanaýı talaptarǵa beıimdeý mańyzdy. Qazirgi ýaqytta álemde jasandy ıntellektiniń qarqyndy damýy ýaqyt talaptaryna sáıkes quqyq salasyndaǵy mamandardy daıarlaý máselesin kóterip otyr. Sondyqtan kıber mamandandyrýǵa beıimdelgen baǵdarlamalarmen biriktirilgen baǵyt boıynsha zańgerlerdi daıarlaý baǵyttaryn damytý qajet. Sıfrlyq tehnologııalardy aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy bilim úderisine ıntegrasııalaý úshin kıberqaýipsizdikti zertteıtin quqyqtyń negizgi salalarymen baılanysty bilim baǵdarlamalaryn qurý arqyly osy saladaǵy mamandardy daıarlaý úshin zamanaýı jaǵdaılar jasaý kerek.
Qazaqstan ózin áleýmettik memleket retinde bekitedi, al bul qoǵam men memlekettiń suranystaryna sáıkes keletin zań bilimi júıesine jańa mindetter júkteıdi. Zań biliminiń áleýmettik mıssııasyn júzege asyrýdyń mańyzdy quraly – zań klınıkalaryn qaıta formattaý. Qazirgi ýaqytta kóptegen ýnıversıtette klınıkalyq bilim bar, biraq ol eski tásilmen uıymdastyrylǵan jáne qoǵamnyń qajettilikterine sáıkes kelmeıdi. Beıindik pánder boıynsha oqytýdy jańǵyrtý klınıkalyq bilim áleýmettik maqsattarda paıdalanýdy damytý men keńeıtýge negizdelýge tıis. Bir jaǵynan, bul ıkemdi jáne kásibı ǵylymı-praktıkalyq oılaýdy qalyptastyrýǵa jáne stýdentterdi tereńirek praktıkalyq daıyndaýǵa kómektesedi. Ekinshi jaǵynan, oqý oryndarynyń janynan áleýmettik qorǵalmaǵan azamattarǵa óteýsiz quqyqtyq kómek kórsetetin oqý-ǵylymı bólimsheler (zań konsýltasııalary, klınıkalar) qurý stýdentterdiń boıynda azamattyq ustanym qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Oqytýshylardyń jetekshiligimen jáne advokattardyń qatysýymen joǵary kýrs stýdentteri azamattyq, eńbek, otbasylyq-neke, turǵyn úı, jer jáne basqa da máseleler boıynsha halyqqa tegin zańgerlik kómek kórsetýge úles qosa alady jáne bul bolashaq zańgerlerdi praktıkalyq daıarlaý úshin paıdaly bolady. Osy maqsatta quqyq baǵyty boıynsha bilim baǵdarlamalaryna 6 jáne 7 semestrde keminde 5 kredıt mólsherinde mindetti komponent retinde «zań klınıkalaryn» qosý qajettiligi týyndaıdy.
Zańgerdi klassıkalyq daıarlaý tıimdiliginiń tómendeýine zańnamanyń únemi ózgerýi, quqyqtyq retteýdiń turaqsyz sıpaty da yqpal etedi. Eger quqyqtyq belgisizdik jaǵdaıynda sheshim qabyldaý qajet bolsa, onda mindet birneshe ese kúrdelene túsedi. Osyǵan baılanysty bilim berý, quqyq qundylyqtaryn úıretý, quqyqtyq minez-qulyq modelin ustaný, jańa tehnologııalardy qoldaný, ınnovasııalyq tásilder men tehnologııalardy ıgerý ǵana emes, sonymen qatar ózderi de osy úderisterdiń aldyńǵy qatarynda bolýy kerek pedagogterdiń róli artyp keledi. Qazirgi álemde bilim berýdi emes, synı taldaý, aqparat izdeý, pikirtalas júrgizý daǵdylaryn damytý mańyzdy. Geımofıkasııa, sımýlıasııa jáne VR, Deepfake-tehnologııalaryn engizý bilim alýshylardyń jeke ózin-ózi kórsetýin damytýǵa, analıtıkalyq qabiletterdi, komandada jumys isteı bilýdi, kópshilik aldynda sóıleý daǵdylaryn jáne quqyqtyq bilimdi qoldanýdy qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Qazirgi bilim úderisin kvester, róldik jáne iskerlik oıyndar sııaqty belsendi jumys túrlerinsiz elestetý múmkin emes.
Jyldam jahandaný jaǵdaıynda ShYU elderiniń zań bilimi salasyndaǵy óńiraralyq yntymaqtastyǵy qajet. Onyń ústine ShYU-ǵa múshe memleketterdiń úkimetteri arasynda 2006 jylǵy bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim bar. Osy yntymaqtastyqtyń basym baǵyttary birlesken bilim baǵdarlamalary, pedagogterdiń biliktiligin arttyrý bolýy múmkin. Bul transulttyq qylmysqa qarsy is-qımyl jáne aldyn alý tetikterin birkelki damytýǵa, quqyqtyq júıelerdiń alýan túrliligine boılaýǵa, mádenıetaralyq kommýnıkasııa men quzyrettilikke, daýlardy tıimdi sheshýge yqpal etýge múmkindik beredi. Al quqyq salasyndaǵy birlesken zertteý jobalary óńirlerdiń aldynda turǵan jalpy syn-qaterlerdi anyqtaýǵa jáne birlesken sheshimderdi ázirleýge kómektesedi.
Halyqaralyq tájirıbe almasý baǵdarlamalaryn damytý jónindegi is-sharalardy júıeleý qajet. Stýdentter men oqytýshylarǵa sheteldik joǵary oqý oryndarynda oqý jáne taǵylymdamadan ótý múmkindikterin usyný sharttaryn naqtylaý qajet.
Sonymen qatar zań mamandarynyń sapasyn arttyrý úshin qarjylandyrý júıesine nazar aýdarý kerek. Mysaly, AQSh-ta 1 stýdentti oqytýǵa – 20 myń dollardan astam, Ulybrıtanııada – 11-15 myń dollarǵa jýyq, al Qazaqstanda 2-5 myń dollar jumsalady. 5 myń dollarlyq soma tek birneshe oqý oryndarynda qoljetimdi jáne jalpy alǵanda, shamamen 1000-2000 dollardy quraıdy. Osy jerden biz osy zańgerlerdi daıyndaıtyn oqytýshylardyń jalaqysynyń qanshalyqty joǵary ekenin kóremiz. Júıe qanshalyqty jaqsy qurylsa da, osy salada mamandar daıarlaıtyn oqytýshylar men professorlardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, dálirek aıtsaq, olardyń jalaqysy laıyqty bolýy kerek. Bul usynymdar Qazaqstannyń zań bilimi júıesin halyqaralyq deńgeıge jaqyndatýǵa, sot jáne quqyq qorǵaý organdarynyń kadrlyq áleýetin arttyrýǵa, normatıvtik-quqyqtyq qyzmettiń sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.
Osylaısha, qazirgi zamanǵy zań biliminiń mindetterin synı jáne kreatıvti oılaý, emosıonaldy ıntellekt, kommýnıkatıvti daǵdylar, ózgermeli jaǵdaılarǵa ońaı beıimdelýge daıyn komandada jumys isteý qabileti bar tulǵany qalyptastyrý sııaqty mindetterdi tutas qarastyrý mańyzdy.
Nurlan DÝLATBEKOV,
E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor, UǴA akademıgi
