Sýretterdi túsirgen – Igor BÝRGANDINOV
Etıka qundylyqtardan turady
Medıaforýmnyń ekinshi kúni úsh túrli sheberlik sabaqtaryna arnaldy. Ulybrıtanııadan kelgen sarapshy Venkat Aıer «Áleýmettik jeliler men jasandy ıntellekt dáýirindegi medıa etıka» máselelerin qamtysa, reseılik data-jýrnalıst, táýelsiz lektor Alekseı Smagın «Redaksııalar men kompanııalar derekterdi qyzyqty ári áserli oqıǵalardy jasaý úshin qalaı paıdalanady?» degen zertteýimen bólisti. Al «CNN International Commercial» kreatıvti dırektory (AQSh) Ien Makdonald belgili bir oqıǵany tartymdy etip áńgimeleý (storytelling) aýdıtorııaǵa qalaı áser etetinin aıtyp berdi.
Bul jıynǵa shaqyrylǵan spıkerlerge toqtalsaq, olardyń árbiri – medıatrener, jalpy salany meńgergen mamandar ǵana emes, olar Ortalyq Azııanyń medıa salasynan habary bar sarapshylar. Máselen, BAQ zańynyń sarapshysy, doktor Venkat Aıer – JI konteksindegi BAQ etıkasy týraly alǵash zerttegen ǵalymdardyń biri. Onyń jumysy jýrnalıstıka men medıa tájirıbesinde JI týdyratyn etıkalyq máselelerdi qarastyrady. Sarapshy-ǵalymnyń «Azııadaǵy medıa etıkasy: aqparat dáýirindegi dılemmalardy sheshý» eńbegi Azııa konteksindegi medıa etıkasyn zertteýge arnalǵan. Kitap jýrnalısterdiń aldynda turǵan qıyndyqtar men buqaralyq aqparat quraldary ınstıtýttarynyń qoǵamdyq senimine toqtalyp, tez ózgerip jatqan medıa landshafttaǵy shıelenisken pikirtalastarǵa basa nazar aýdarady.
Forýmda ol «BAQ etıkasy kontekstik bolýy kerek pe, álde ámbebap normalardyń oryndalý múmkindigi bar ma?» degen suraqqa jan-jaqty jaýap berdi, sondaı-aq dástúrli jýrnalıstıkanyń azamattyq jýrnalıstıkamen qatar ómir súrýi máseleleri jónindegi oıyn ortaǵa saldy. Sonymen qatar paıdalanýshylar jasaǵan mazmun, múddeler qaqtyǵysy, jelidegi anonımdilik jáne qaqtyǵystar sekildi syrtqy faktorlardyń jýrnalıstıkanyń etıkalyq tájirıbesine áserin qarastyrdy. Byltyr doktor Venkat Aıer áleýmettik medıa jáne JI dáýirindegi medıa etıkasy boıynsha semınaryn Azııa-Tynyq muhıty habar taratý odaǵynyń (ABU) uıymdastyrýymen Kýala-Lýmpýrda ótkizgen.
Ǵalymnyń aıtýynsha, etıka máselesinde ár adam óz-ózine synı turǵyda qaraý qajet, al ár jýrnalıst maman retinde óz jumysyn qoǵam ıgiligine qaraı qanshalyqty durys jasap júrgenin oı eleginen ótkizýi kerek. Iаǵnı jýrnalıstik qyzmetimen qoǵamǵa qandaı ıgiligin tıgizip jatyr degen sekildi nársege bas qatyrǵany jón.
– Zańnyń kórmeı turǵan nárselerin etıka toltyrady. Iаǵnı zań etıkaǵa jatatyn kóptegen baǵytty qamtymaýy múmkin. Sol sebepti zańnyń qamtymaıtyn tustaryn etıka uǵymy qamtýy qajet. Eger jýrnalıster etıkalyq qundylyqtarǵa negizdep qyzmet atqaratyn bolsa, olardyń jumysy da barynsha qundy bola túsedi. Osy qundylyqtar saqtalsa, ol qoǵam tarapynan da jaqsy jaǵynan qabyldanady. «Etıka men moraldyń arasynda aıyrmashylyq bar ma?» degen suraqtar kóp qoıylady. Oǵan tereń úńilýdiń qajeti joq dep esepteımin. О́ıtkeni oǵan tereńirek úńiletin bolsaq, fılosofııalyq pikirtalasqa oıysyp ketemiz. Sondyqtan semınarlarymdy barynsha teorııalyq emes, praktıkalyq baǵytta ótkizgim keledi. Al jalpy alǵanda etıka ol moraldyq qundylyqtarmen tolyǵady, – dedi sarapshy.
Data jýrnalıstıkanyń ereksheligi
«Redaksııalar men kompanııalar derekterdi qyzyqty ári áserli oqıǵalardy jasaý úshin qalaı paıdalanady?» Bul forým aıasyndaǵy ekinshi sheberlik sabaǵy aýqymdy derekterdi tıimdi paıdalaný tásilderine arnaldy. Reseıden kelgen data-jýrnalıst, «Sigma Awards» halyqaralyq baıqaýynyń júldegeri Alekseı Smagın óz tájirıbesimen bólisti.
– Data jýrnalıstıka – naqty derekterge negizdelgen, áli de zerttelip, damyp jatqan sala. Alǵashqy kásibı tájirıbemdi osy baǵytta bastadym. Reseıdegi «RBK», «Novaıa gazeta», «Tınkoff jýrnaly» sııaqty bedeldi medıa kompanııalarda, sondaı-aq biraz halyqaralyq jobada jumys istedim. Qazirgi ýaqytta «Iаndekstiń» zertteý tobynda qyzmet etemin. Biz jumys barysynda sandyq málimetterdi jınaqtap, taldap, onyń negizinde obektıvti jáne analıtıkalyq aqparat ázirleımiz. Mysaly, belgili bir kezeńdegi statıstıkany alyp, kod ne algorıtmge súıenip túrli úrdisti baǵdarlaýǵa, kez kelgen keste, kórsetkishterdi saralap, áleýmettik, ekonomıkalyq nemese mádenı sebepterdi anyqtaýǵa bolady. Data jýrnalıstıka kóbine oqyrmanǵa qazirgi úrdis tańatyn jeńil aqparat emes, dáleldengen, negizi bar oı salýdy maqsat etedi, – dedi ol.
Ári qaraı spıker medıa salasyndaǵy zamanaýı trendterge toqtalyp, redaksııa jumysynyń jańa formatyn jáne túrli alpaýyt kompanııalardyń derekterdi qalaı qoldanatynyn túsindirdi. Onyń aıtýynsha, búginde aqparat ázirleýde neırojeliler men algorıtmderdiń belsendi engizilýine qaramastan, jýrnalıstıkadaǵy adamnyń róli mańyzdy bolyp qala beredi.
– Bir «Facebook» arqyly jyldyń qaı mezgilinde adamdardyń jıi ajyrasatynyn nemese qarym-qatynas bastaǵanyn bilýge bolady. Osyndaı zertteýge kóz salsaq, kópshiliginiń kóktemge deıin jańa qarym-qatynas bastaıtyny, al jańa jyl qarsańynda jıi ajyrasatyny anyqtalǵan. Bir qyzyqty jobada adamdardyń geoderekteri arqyly olardyń qozǵalysyn baqylaıdy. «New York Times» muny paıdalanyp, Donald Tramptyń Aqúıdegi júrip ótken baǵytyn kóredi. Bul zertteýlerden baıqaıtynymyz belgili bir kompanııalar derekterimizdi (aty-jónimiz bolsa da) jınap, olardy satý arqyly jarnama jasap jatyr. Máselen, býrger satyp alsaq, sol mańdaǵy osy sıpattaǵy jarnamalar telefonymyzdan shyǵýy múmkin. Taǵy bir mysal, zertteýshiler myńdaǵan kitapty taldap, áıelder men erkekterdiń sıpattamalarynda qandaı stereotıpter kezdesetinin bilgisi keledi. Osylaısha, olar mátindegi syn esimderdiń qandaı jynys ókiline qatysty jıi qoldanylatynyn anyqtaýǵa tyrysady. Nátıjesinde, bul zertteý ádebıettegi genderlik beınelerdiń qalaı qalyptasatynyna nazar aýdarýǵa múmkindik berdi, – dedi reseılik jýrnalıst.
Onyń aıtýynsha, data jýrnalıstıka derekterge súıene otyryp, qoǵamdaǵy qubylystardy tereń túsindirýge, jasyryn úrdisterdi anyqtaýǵa jáne shyndyqty obektıvti jetkizýge yqpal etedi. Alaıda tehnologııalar tek derekterdi taldaýǵa kómektesekenimen adamnyń jaýapkershiligin almastyra almaıdy.
Jıynǵa qatysqan Ortalyq Azııa elderiniń BAQ ókilderi men respýblıkalyq, óńirlik deńgeıdegi jýrnalısterge jáne joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine budan ózge de tyń derekter aıtyldy. Máselen, sóz arasynda A.Smagın óz tájirıbesinen bir mysal keltire otyryp, keıde derekterdi zertteý barysynda tosyn trendterdiń nemese qaıshylyqtardyń kezdesetinin, olardyń sebep-saldaryn túsinýde jáı ǵana taldaý jetkiliksiz bolatynyn, tereń saraptamalyq kózqaras kerek ekenin jetkizdi.
Jalpy alǵanda, sarapshylardyń aıtýynsha, BAQ ókilderine arnalǵan árbir forým, túrli jıyndardan qoǵam da tys qalmaýy kerek. Sondyqtan jýrnalısterge arnalǵan mundaı kezdesý, sarapshylardyń ótkizgen sabaqtary, úlken-kishi forým, konferensııalaryn buqara halyqqa nasıhattap, jetkizýge den qoıý qajet. О́ıtkeni etıka sekildi qaǵıdalar – barshaǵa ortaq ári qajet nárse, al jýrnalıster – muny qoǵamǵa jetkizýshi. Sondyqtan BAQ ókilderiniń bul forýmy qoǵamǵa da mańyzdy.
Gúlnar JOLJAN,
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
