Onlaın jáne oflaın formatta órbigen konferensııa jumysyna tarıhshy ǵalymdar men osy taqyrypty zerdelep júrgen jas zertteýshiler qatysty. Is-sharany ashqan Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıtetiniń Monıtorıng jáne memlekettik baqylaý basqarmasynyń basshysy Ibraım Babaev bıylǵy Jeńis tarıhynyń mereıli jylynda maıdan tarıhyn zertteýge aýqymdy kóńil bólinip otyrǵanyn aıtty. Sonyń biri – mınıstrliktiń bastamasymen ulttyq arhıv janynan qurylǵan «Batyrlarǵa taǵzym» saıty. Platforma qoldanýshylary soǵysqa qatysqandar týraly tolyqqandy málimetti osy aqparat alańynan taba alady. Buǵan deıin «Pamıat naroda», «Memorıal kz» syndy ózge elderdiń saıtyn qoldanyp kelgen elimiz úshin bul – aıtýly jańalyq. Mınıstrlik ókiliniń aıtýynsha, saıtqa kúni búgin 677 myńnan asa qujat engizilgen.
«Evakýasııa tarıhynyń ashylmaǵan beti: ıspan emıgranttary Qazaqstanda» taqyrybynda baıandama jasaǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Gúljaýhar Kókebaeva soǵysqa deıingi kezeńde Eýropanyń saıası emıgranttary Shyǵys elderine, onyń ishinde qazaq dalasyna kóptep qonys aýdarǵanyn aıtady. Degenmen ǵylymı aınalymda buǵan qatysty aqparattar asa zerttele qoımaǵan. Ǵalymnyń aıtýynsha, Ispanııada jaryq kórgen qujattyq jınaqtarda Keńes odaǵynda bolǵan 4 236 ıspandyqtyń tizimi bar.
«Sadonsk qorǵasyn-myrysh zaýytynda jumys isteıtin ıspandar 1942 jyldyń qyrkúıeginde Qazaqstanǵa kóshirildi. Olar sol tusta salynyp, iske qosylǵan Tekeli qorǵasyn-myrysh zaýytynda jumys isteýge tıisti boldy. 1942 jyldyń sońyna deıin Aqtóbe arqyly Tekelige 108 ıspan emıgranty keldi. Olardyń 34-i – er, 46-sy – áıel, al 28-i – órimdeı bala. Bul topta birneshe azamat soǵysynyń múgedegi, áskerge shaqyrylǵan otbasylar boldy. Olar jolda kóp qıyndyq kórdi. QazKSR HKK 1942 jylǵy 4 jeltoqsanda kelgen qupııa hatta alty aılyq aýyr jolda mert bolǵandar bary týraly jazylǵan. Soǵys dalasynda 700-deı ıspan respýblıkashyldary bolǵany belgili. Ortalyq memlekettik arhıvinde Qazaqstannan qyzyl áskerge shaqyrylǵan ıspandar tizimi saqtalǵan. Onda Almatydan – 12, Aqtóbeden – 13, Tekeliden 14 ıspan shaqyrylǵany kórsetiledi», deıdi G.Kókebaeva.
«Maıdan men tyldyń birligi: Qazaqstan áıelderiniń Jeńiske qosqan úlesi» taqyrybynda sóz qozǵaǵan Atyraý oblysy memlekettik arhıvi basshysynyń orynbasary Tursyn Qalımova keıingi jyldary halyq tarapynan buryn-sońdy esimi men erligi eskerilmeı qalǵan batyrlardy tanýǵa talpynys artqanyn tilge tıek etti.
«Atyraýlyq tarıhshy Jumabaı Dospanovtyń «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy qazaq ofıserleri» atty 25 tomdyq zertteý eńbeginde kóptegen ofıser qazaq qyzdary týraly málimet jınaqtalǵan. Resmı derekterde elimizden soǵys dalasyna jalpy sany 5 250 arý attandy delinse, J.Dospanovtyń málimetterinde 8 myńǵa jýyq áıel jaýynger bar. Qan maıdanǵa óz erkimen ketip jeńisti jaqyndatqan, alaıda esimi eskerilip nasıhattaýy az bolǵan qazaq qyzdarynyń qatarynda zenıtshi Ajar Orazǵalıevany ataýǵa bolady. Ajar apa 18 jasynda óz ótinishimen 1943 jyly týǵan jeri Gýrevten 17 qyz bolyp maıdanǵa attanǵan. Aldymen olardy 416-Stalıngrad atqyshtar dıvızııasyna bólip, zeńbirekti meńgerýge oqytady. Bir aıdan keıin naǵyz zenıtshi bolyp maıdanǵa aralasady. Kýrs doǵasynda bastalǵan onyń maıdan joryǵy Harkov, Orel, Lvov, Kıev, Rýmynııa baǵytymen jalǵasady. Osy jerden keńes áskerleri Berlınge kiredi. Ajar apaı Reıhstagqa tý tikken sarbazdardyń shattanǵandaryn óz kózimen kórgenderdiń biri boldy. Sol sekildi maıdan dalasynda erlik kórsetken qazaq qyzdary az emes», deıdi T.Qalımova.
Qazaqstanǵa soǵys jyldary 220 zaýyt pen fabrıka kóshirilip ákelindi. Respýblıkamyz qorǵasynnyń 85 paıyzyn, mystyń 35, molıbdenniń 60, vısmýttyń 65, polımetall kenderiniń 79 paıyzyn beretin. Qaraǵandy kenshileri soǵys jyldary 34 mln tonna kómir berdi, munaı óndirý 39 paıyzǵa artty. Aýyl eńbekkerleriniń dańqy arta tústi. Máselen, soǵys bastalysymen-aq, Soltústik Qazaqstan oblysynyń barlyq materıaldyq-tehnıkalyq, qarajat jáne eńbek qorlary jaýǵa qarsy kúreske baǵyttaldy. Alǵashqy eki jyldyń ózinde ǵana oblystan 70 myńnan asa jigit maıdanǵa attanyp ketkendikten, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynda jumys qolyna zárýlik kúsheıgen-di. Osylaısha, maıdanǵa ketken erlerdiń ornyn qyz-kelinshekter, jasóspirimder basty. Mysaly, Petropavl et kombınatyna bir jyldyń ishinde 300 qyz-kelinshek jumysqa kirgen. Bul málimetterdi «Qyzyljar óńiri – Uly Otan soǵysy jyldarynda» taqyrybymen baıandama jasaǵan Soltústik Qazaqstan oblysy Memlekettik arhıviniń dırektory Sáýle Málikova keltirdi.
Keńes Odaǵynyń batyry Baýyrjan Momyshulyna qatysty tyń qujattar taýyp, olardy keń aýqymda zerttep júrgen Ortalyq memlekettik arhıviniń dırektory Sábıt Shildebaı, Reseıdiń Qorǵanys mınıstrligine qarasty arhıvinde, sondaı-aq Áskerı arhıv pen Reseıdiń ádebıet jáne óner arhıvinen batyrdyń ómirine qatysty kóp derekter tabylǵanyn málimdedi.
«Buǵan deıin Baýyrjan Momyshuly týraly jazylǵan dúnıeler barshylyq. Bul turǵyda Aleksandr Bek, Ázilhan Nurshaıyqovtardyń jazǵanyn, batyrdyń óz jazbalaryn erekshe atar edik. Degenmen Momyshulyna qatysty arhıv qujattaryn jınaý barysynda buǵan deıin jazylǵan ádebı shyǵarmalarda aıtylǵan derektermen alshaq túsetin tustar mol ekenin ańǵardyq. Osydan keıin biz batyrdyń ómiri men áskerı qyzmetin arhıv qujattary negizinde kórsetetin ǵylymı monografııa jazyp shyqsaq degen oıǵa keldik. Máselen, osy ýaqytqa deıin B.Momyshuly Bank akademııasynda oqydy dep aıtylyp júrdi. Al shyn máninde ol kisi Bank akademııasynda oqymaǵan, Shymkent qalasynan issaparǵa jiberilip, Keńes odaǵy О́nerkásip bankiniń qyzmetkerlerine arnalǵan 4 aılyq qysqa merzimdi kýrsta bilim alǵan. Túrkistan oblystyq memlekettik arhıvinen tabylǵan qujattar sol tusta Baýkeńniń Qazaqstanda 5 aı, 1 kún bolmaǵanyn dáıektep tur. Sol sııaqty batyr óziniń ómirbaıanynda Jandosovtyń kómekshisi boldym dep jazady, al bizdiń anyqtamamyz boıynsha ol kisi Jandosovtyń emes, Muhtar Samatovtyń kómekshisi bolyp jumys istegen. Sol sekildi osyndaı qarama-qaıshy faktiler kóp», deıdi S.Shildebaı.
Konferensııada budan ózge «Jalpyǵa birdeı áskerı jumyldyrý jáne Qazaqstan terrıtorııasynda áskerı quramalardyń jasaqtalýy», «Qazaqstan maıdan arsenaly: Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qorǵanys ónerkásip oryndary», «Soǵys aldyndaǵy Qazaqstan», «Eńbek armııasy quramyndaǵy qazaqtar» sekildi mańyzdy taqyryptar kóterilip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly tarıhı jadty jańǵyrtýdaǵy tyń arhıv qujattarynyń róli men mańyzy talqylandy.
ALMATY
