Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, ótken jyly elimizde gaz óndirý 59 mlrd tekshe metrdi qurady, jalpy kólemniń 85%-y – Qarashyǵanaq, Teńiz jáne Qashaǵan úsh iri ken ornyna tıesili. Sonymen qatar elimizde taýarlyq gaz óndirisi 28,7 mlrd tekshe metrge jetti. Energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenov baıandamasynda 2025 jylǵa arnalǵan jospar 29,4 mlrd tekshe metr deńgeıinde belgilengenin aıtty.
Premer-mınıstr kómirsýtegi otynynyń eń ekologııalyq taza túri retinde tabıǵı gazdy tutynýdyń álemdik ósý úrdisiniń saqtalyp otyrǵanyna basa nazar aýdardy. Dekarbonızasııaǵa bet alǵan elderde de gaz negizgi jáne rezervtik generasııa bolyp qala beretini, elektr jelileriniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetini atap ótildi. O.Bektenov elde gaz azamattardyń turmys sapasyna, ekonomıkanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge jáne óńirlerdiń damýyna tikeleı áser etetin áleýmettik mańyzdy resýrs bolyp sanalatynyna toqtaldy.
«Memleket basshysy gaz salasyn damytýdyń basymdyǵyn birneshe ret atap ótip, halyqty gazben turaqty qamtamasyz etý, ınfraqurylymdy jańǵyrtý men jańa ken oryndaryn barlaý jumystaryn keńeıtý baǵytynda tapsyrmalar berdi. Bizdiń elimizdiń «kógildir otyn» boıynsha áleýeti zor. Tabıǵı gaz qorynyń rastalǵan kólemi shamamen 4 trln tekshe metrdi quraıdy. Alaıda ony ıgerý úshin júıeli tásilder men jańa ınvestısııalar, zamanaýı ınfraqurylym men uzaqmerzimdi strategııa qajet», dedi Úkimet basshysy.
Jer qoınaýyn zertteý salasyna ınvestorlardy tıimdi tartý úshin ǵylymı bazany jańartý men geologııalyq aqparatty sıfrlandyrý máselesine nazar aýdaryldy. Osy jumys sheńberinde О́nerkásip jáne qurylys, Energetıka mınıstrlikteri memlekettik organdardyń kásiporyndarmen ózara is-qımyly jónindegi biryńǵaı tereze men ken oryndarynyń sıfrlyq kartasyn qamtıtyn jer qoınaýyn paıdalanýdyń biryńǵaı platformasyn ázirleıdi.
Sondaı-aq gaz óńdeý zaýyttaryn salý jobalaryn jedeldetip iske asyrýǵa basymdyq berilip otyr. Olardy paıdalanýǵa berý ónimniń qosylǵan qunyn arttyryp qana qoımaı, gaz ımportyna táýeldilikti azaıtýǵa, sondaı-aq janama salalardaǵy óndiristi qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Jalpy, búginde elimizde gazben qamtý deńgeıi 62,4%-ǵa jetedi. Oljas Bektenov 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 65%-ǵa deıin jetkizý josparlanyp otyrǵanyn atap ótti. Qazirgi ýaqytta «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıstraldy gaz qubyrynyń ekinshi jelisi men «Taldyqorǵan – Úsharal» gaz qubyryn salý sııaqty iri jobalar júzege asyrylyp jatyr.
Sonymen qatar O.Bektenov IýNESKO aıasynda mádenı murany saqtaý jáne ilgeriletý máselesi qaralǵan Úkimet otyrysynda elimizdiń tarıhı qundy jádigerlerin týrısterdi ózine tartatyn ortalyqtarǵa aınaldyrý qajet ekenin aıtty. IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine búginde álemdik deńgeıde moıyndalǵan biregeı tarıhı-mádenı jádigerler engizilgen. Olardyń ishinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Tamǵaly petroglıfteri, Qaıalyq, Talǵar, Aqyrtas qalashyqtary men basqa da teńdesi joq qundy, tarıhı-mádenı muralar bar.
Alaıda otyrysta baıandama jasaǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva tarıhı-mádenı muralardy saqtaýǵa jergilikti bılik qulyq tanytpaı otyrǵanyn synǵa aldy.
«Biz óz tarapymyzdan jergilikti ákimdikterge birneshe ret hat joldap, tarıhı-mádenı muralarymyzdy saqtaýǵa qatysty usynystarymyzdy jiberdik. Alaıda keıbir jergilikti atqarýshy organdar bul máselege jiti nazar aýdarmaı otyr. Osy oraıda mınıstrlik júıeli sharalardy qamtıtyn 3 baǵyttaǵy jospar jobasyn jasap, memlekettik organdarmen kelisip, Úkimet qaraýyna usynýǵa daıyn», dedi mınıstr.
Bul jospar jergilikti ári halyqaralyq deńgeıde ártúrli jumysty uıymdastyrýǵa negizdelgen. Ondaǵy birinshi baǵyt – IýNESKO qorǵaýyndaǵy eskertkishtermen keshendi jumys júrgizý. Bul baǵytta basym máseleler qataryna IýNESKO standarttaryn saqtaý, qorǵalatyn jáne zamanaýı býferlik aımaqtardy monıtorıngileý tehnologııalaryn engizý, Búkilálemdik mura tizimindegi 3 nomınasııany (10 eskertkish) basqarýdyń menedjment-josparyn ázirleý bar.
Munymen birge A.Balaeva Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes 2025 jyldyń qańtarynda IýNESKO qaraýyna eki nomınasııalyq qujat jol tartqanyn aıtty. Olar – «Mańǵystaý jerasty meshitteri» jáne О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstanmen birlesip daıyndalǵan «Jibek joly: Ferǵana – Syrdarııa dálizi» transulttyq nomınasııasy. Halyqaralyq reglamentterdi eskere otyryp, kelesi jyly IýNESKO tizimine elimizdegi 11 jańa eskertkishti engizý maqsatynda tıisti jumystar júrip jatyr eken.
«Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda elimizdiń materıaldyq jáne materıaldyq emes muralaryn IýNESKO-nyń halyqaralyq tizimderine engizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótkenin, tórtkúl dúnıe elimizdi dál osy tizimder arqyly tanyp-biletinin jetkizdi. Osyǵan baılanysty elimizdiń mádenı qundy jádigerlerin týrısterdi ózine tartatyn ortalyqtarǵa aınaldyrýymyz kerek. Olardy fılmder men baǵdarlamalarda kórsetip, kitaptar men mektep oqýlyqtaryna engizý qajet. Sondaı-aq kórmeler men forýmdarda keńinen nasıhattalýǵa tıis», dedi Premer-mınıstr.
Sonymen qatar búginde IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralar tizimine kúı óneri, qazaq kúresi, asyq oıyny, «Betashar» salty, «Orteke» bıi jáne basqa da ulttyq qundylyqtar endi. Sheteldik týrıster tarapynan Qazaqstannyń tarıhı qundylyqtary men mádenı muralaryna degen qyzyǵýshylyqtyń artqany atap ótildi.
Úkimet otyrysynda elimizdiń IýNESKO tizimderine engizý jumysyn jalǵastyrýdyń mańyzdy ekenine múddeli sala ókilderi jan-jaqty toqtaldy. Materıaldyq emes muramyzdy, mysaly, qolónerge úıretý men ádet-ǵuryptardy saqtaýdy Úzdik tájirıbeler tizimine engizýge nazar aýdarý kerek. Sondaı-aq Ázerbaıjan, Iran, Reseı jáne Túrikmenstanmen birlesip, «Jibek joly: Kaspıı – Edil dálizi» jańa transulttyq nomınasııasyn daıyndaýdy jalǵastyrý qajet.
Birneshe kún buryn «Handar shejiresi» qoljazbasy «Álem jady» tizilimine engizildi. Bul – atalǵan qujattyń qundylyǵyn moıyndaý faktisi ǵana emes, ony halyqaralyq qorǵaý ári qaraı zerdeleý men dáripteý quraly.
«Altyn Orda, Qazaq handyǵy boıynsha jazbasha derekkózder, Uly Jibek joly, táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy týraly shejireler – álemdik tarıhı jadtyń bir bóligi. Bizdiń mindetimiz – olardy saqtaı otyryp, Qazaqstannyń jahandyq órkenıettiń damýyna qosqan úlesi retinde ilgeriletý. Osyndaı qujattar, tanylǵan tarıhı jáne mádenı nysandar arqyly Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyq artyp, elimizdiń ımıdji kóteriledi, jalpyulttyq biregeıligimiz nyǵaıady. Memleket basshysy osy baǵyttaǵy jumysty jandandyrýdy tapsyrdy. Ol úshin keshendi vedomstvoaralyq ózara is-qımylmen qatar, halqymyzdyń tól tarıhyna, qundy jádigerleri men mádenı murasyna janashyrlyqpen qaraý qajet», dedi O.Bektenov.
Premer-mınıstr IýNESKO aıasynda mádenı murany saqtaý jáne ilgeriletý máselelerin qaraý qorytyndysy boıynsha birqatar tapsyrma berdi.
