Taý-ken ónerkásibi – el ekonomıkasy úshin negizgi salalardyń biri. Munda myńdaǵan jumys oryndary bar. Mıllıonnan astam adam turatyn 16 monoqalalar men ondaǵan aýyldar osy salanyń turaqtylyǵyna tikeleı baılanysty. Olardyń jartysyna jýyǵy sala kásiporyndarynda jáne ilespe salalarda jumyspen qamtylǵan. Bul qalalardaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylar 658 mıllıard teńgeniń ónimin óndiredi.
Salyq kodeksiniń jobasy boıynsha jumys barysynda Úkimet taý-ken metallýrgııa salasynyń ózara tıimdi salyq júıesin qurýǵa baǵyttalǵan bastamalaryn qoldady. Al shyn máninde, biz jeńildikter týraly emes, ınvestısııalyq belsendilikti yntalandyrý týraly kóbirek aıtyp otyrmyz.
Bul sharalar eski ken oryndarynyń qyzmet etý merzimin uzartýdyń, óńirlerdegi áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýdyń jáne jergilikti bıýdjetke salyq túsiminiń naqty perspektıvasyn usynady.
Paıdaly qazbalardy óndirý salyǵyn nólge keltirý: monoqalalardy qoldaý
Qazaqstannyń Salyq kodeksiniń jobasyna paıdaly qazbalardy óndirý salyǵyn (PQО́S) nólge keltirýdi kózdeıtin ózgerister engizildi (15%-ǵa deıin). Bul shara bes jylǵa deıin nemese ken ornynyń rentabeldiligi 15%-dan asqansha áreket etedi. Aıta ketý kerek, bul QR Salyq kodeksiniń 2018 jyldan bastap qoldanylyp júrgen normasy. Qazirgi ýaqytta ákimshilendirý jetildirilip, mehanızmi aıqyndalyp, jer qoınaýyn paıdalanýshynyń qarsy mindettemeleri ázirlengen.
Salyq kodeksi jobasyndaǵy normany jetildirýdiń maqsattylyǵy teris ekonomıkaǵa baılanysty ıgerilmeı jatqan jetilgen ken oryndarynda qoldanystaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń bolýymen túsindiriledi. Bul taý-ken óndirisiniń kúrdeliligimen, metaldyń tómendigimen jáne 2023 jyldan bastap aıyrbas metaldary boıynsha 50%-ǵa jáne bırjalyq emes metaldar boıynsha 30%-ǵa paıdaly qazbalardy óndirý salyǵynyń stavkalarynyń aıtarlyqtaı ósýine baılanysty. Sonymen qatar, logıstıka, energetıka tarıfteriniń jalpy ósýin jáne jalaqy qoryna shyǵyndardyń jyl saıyn ulǵaıýyn jáne t.b. eskere otyryp, aıtarlyqtaı resýrstardy ınvestısııalaý qajet.
Bul kásiporyndar úshin salyq aýyrtpalyǵyn ýaqytsha tómendetý ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyqty saqtaýǵa jáne barlyq basqa salyqtardy tóleýdi saqtaı otyryp, ótelgen jáne taýsylǵan ken oryndaryn paıdalanýdy jalǵastyrýǵa kómektesedi. Bul jaǵdaıda paıdaly qazbalardy óndirý salyǵyn nólge keltirýge baılanysty KTS salyǵy artady.
Nebári eki ken orny boıynsha bul yntalandyrý sharasy eń kóne jáne taýsylǵan ken oryndarynda 10 myńnan astam jumys ornyn saqtaýǵa jáne taý-ken ónerkásibi kásiporyndary ekonomıkada negizgi ról atqaratyn qalalardaǵy, monoqalalar men aýyldardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge kómektesedi. Bul da halyqtyń syrtqa ketýine tosqaýyl bolyp, jergilikti bıýdjetti qoldaýǵa múmkindik beredi.
Bul rette jer qoınaýyn paıdalanýshy ken oryndary ýchaskelerin rentabeldiligi tómen sanatqa derbes jatqyzý quqyǵynan aıyrylady. Tártibi QR Úkimetiniń 21.05.2018 jylǵy No 282 Qaýlysymen jáne Tabystylyq deńgeıin jáne ishki tabystylyq deńgeıin aıqyndaý qaǵıdalarynda kózdelgen.
Qatty paıdaly qazbalardy óńdeýge ınvestısııalar
Qazaqstannyń jańa Salyq kodeksiniń jobasynda shıkizatty el ishinde tereń óńdeýdi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan qatty paıdaly qazbalardy óńdeý jónindegi kelisimder tetigi engizilgen. Buryn bul tetik Jer qoınaýy týraly kodeks aıasynda jumys istese, qazir Salyq kodeksiniń jobasyna biriktirilgen. Usynylyp otyrǵan ózgeristerge sáıkes, jańa óńdeý kásiporyndaryn salýǵa nemese qoldanystaǵylaryn jańartýǵa 550 mıllıon dollardan astam ınvestısııa salǵan kompanııalar Úkimetpen tikeleı kelisim arqyly qamtamasyz etilgen fıskaldyq jeńildikter ala alady.
Memleket qatty paıdaly qazbalardy óńdeýge salynǵan ınvestısııanyń ornyna salyqtyq jeńildikter beredi. Bul óńdeý ónerkásibiniń damýyn kúsheıtedi. Orta merzimdi perspektıvada bul ekonomıkalyq ósýge mýltıplıkatıvti áser beredi, ónerkásiptik qaýipsizdikti jaqsartady jáne jumysshylardyń eńbek qaýipsizdigi standarttaryn saqtaýǵa tikeleı yqpal etedi. Búgingi tańda elimizde belgilengen krıterıılerge saı keletin eki joba ǵana bar. Bul, birinshiden, kópten kútken metallýrgııalyq óndiristi jańǵyrtý jáne Qarmet-te jalpy quny 3,6 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn jańa tehnologııalardy engizý, onyń 1,4 mıllıard dollary qazirdiń ózinde ınvestısııalanǵan. Ekinshiden, Jetisý aýdanyndaǵy Kóksaı jáne Abaı aýdanyndaǵy Aıdarly ken oryndarynda jalpy quny 5,6 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý, sonyń ishinde tolyq energetıkalyq ınfraqurylymdy, kólik-logıstıkalyq nysandardy jáne jalpy qýattylyǵy jylyna 132 mln tonna kendi quraıtyn eki zamanaýı qaıta óńdeý zaýytyn salý. Bul jobalardy júzege asyrý tek negizgi óndiris oryndarynda 6 myńnan astam jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi.
Geologııalyq barlaý jumystaryn yntalandyrý
Jer qoınaýyn barlaýdy yntalandyrý úshin jańa Salyq kodeksiniń jobasynda mańyzdy shara – geologııalyq barlaý jumystaryna shyǵystardy salyq shegerimderi retinde jikteý múmkindigi qarastyrylǵan. Bul sheshim Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jer qoınaýyn barlaýdy ulǵaıtý jáne elimizdiń mıneraldyq-shıkizat bazasyn tolyqtyrý jónindegi tapsyrmasyna tikeleı qatysty.
Búgingi tańda Qazaqstan resýrstardyń sarqylýymen betpe-bet kelip otyr: barlanǵan mys qory bar bolǵany 10–12 jylǵa jetedi, al hromnyń ashylǵan qory taýsylyp bitti. Bul rette geologııalyq barlaý jetkiliksiz deńgeıde qalyp otyr: qoljetimdi aýmaqtyń tek 16%-y ǵana lısenzııalanǵan, al barlaý shyǵyndary álemdik ortasha deńgeıden tómen.
Jańa norma jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa jobalardyń tabystylyǵyna qaramastan, merdigerlik jáne kelisimsharttyq emes qyzmet boıynsha da barlaý shyǵyndaryn esepke alýǵa múmkindik beredi. Bul jańa ken oryndaryn, ásirese jetýge qıyn jáne buryn ıgerilmegen jerlerdi izdeýge belsendi ınvestısııalaý múmkindikterin ashady. Bul rette jumys baǵdarlamalary men ınvestısııalyq mindettemelerdiń oryndalýyn baqylaý О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginde qalady.
Tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi óńdeýge salyqtyq jeńildikter
Tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi (TMT) óńdeý úshin paıdaly qazbalardy óndirý salyǵynyń stavkalaryna 0,1 tómendetý koeffısıentin engizý Qazaqstandaǵy jınaqtalǵan qaldyqtar máselesin sheshýdiń mańyzdy sharasy bolyp tabylady. Búgingi tańda elimizde 55 mıllıard tonna qatty turmystyq qaldyqtar kún saıyn jınalyp, qorshaǵan ortaǵa eleýli zııanyn tıgizýde. Bul rette qaıta óńdeý kólemi óndirilgen TMT-nyń 11%-yn ǵana qurasa, damyǵan elderde bul kórsetkish 70-80%-ǵa jetedi. Damyǵan elderde qatty turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeý ne paıdaly qazbalardy óndirý salyǵynan tolyq bosatylyp, ne tómendetý koeffısıentimen júzege asyrylady, al kórshiles Reseıde qatty turmystyq qaldyqtardy tasymaldaý tipti sýbsıdııalanady. Bul jer qoınaýyn paıdalaný júktemesin azaıtyp, ekologııalyq ortany jaqsartady. Ataalmyshmáseleni sheshpeý Qazaqstanǵa aýyr jáne ósip kele jatqan ekologııalyq jáne ónerkásiptik qıyndyqtar ákeledi.
Qaldyqtardy qaıta óńdeý úshin paıdaly qazbalardy óndirý salyǵynyń tómendetilgen stavkasyn qoldaný óńdeý ónerkásibin damytý úshin yntalandyrý jasaıdy. Bul korporatıvtik tabys salyǵy, QQS jáne basqa da salyqtar esebinen salyq túsimderiniń ulǵaıýyna yqpal etedi. Bul qorshaǵan ortaǵa áserdi azaıtyp qana qoımaı, mys pen nıkel sııaqty qundy komponentterdi ekonomıkaǵa qaıtarady. Qurylysta, óńdeýde jáne t.b. qaldyqtardy qaıta óńdep jasaý mańyzdy.
Sonymen qatar, ınnovasııa jer qoınaýyn paıdalanýshylar úshin jańa perspektıvalar ashýy múmkin, óıtkeni ınvestorlar da osyndaı ESG sheshimderine qyzyǵýshylyq tanytady.
Al mundaı qyzyǵýshylyq Qarmet-te 20 memorandýmda tirkelgen. Bul normany júzege asyrý sabaqtas salalardyń ósýine, jumys oryndarynyń ashylýyna, salyq salý bazasynyń keńeıýine mýltıplıkatıvti áser etedi.
Jalpy, Salyq kodeksiniń jobasy Parlament Májilisinde birinshi oqylymnan ótkendikten, aldaǵy talqylaýlar barysynda odan ári pysyqtalatynyn atap ótemiz. Úkimet, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy jáne sala mamandary eldiń júıelik mańyzdy sektorlarynyń birinde turaqty ósý men turaqtylyqty saqtaý úshin ońtaıly sheshimderge qol jetkizý boıynsha jumysty jalǵastyrady.
