Jasandy ıntellekt jáne jahandyq etıka

Mańyzdy jıyndy ashyp, basqosýdyń mindet-maqsaty haqynda qatysýshylardy habardar etken Prezıdent ortalyǵynyń dırektory Baqytjan Temirbolat myrza qazirgi tańda jasandy ıntellekt (JI) qoǵam ómiriniń barlyq salasyna enip, óndiris, saýda, bank sektory, memlekettik basqarý, ǵylym, bilim, medısına, qarjy, t.b. sektorlarda keńinen qoldanylysqa ene bastaǵanyna toqtalyp, ásirese JI jasaý jáne paıdalaný isine «Google», «Meta», «Baidu», «Alibaba» sııaq­­ty jetekshi transulttyq kompanııa­lar bel­sendi qatysyp jatyr» degen pa­ıym aıtty.

Rasynda, JI máselesi dál qazir attap óte almaıtyn tosqaýylǵa aınaldy. Budan shet qalý múmkin emes. Memleket basshysy Q.Toqaev jasandy ıntellekt salasynyń damýyna úlken mán berip, res­pýblıka boıynsha 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan JI-di damytý tujyrymdamasyn bekitti. Sonymen qatar Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi janynan Jasandy ıntellekt jáne ınnovasııalardy damytý komıteti qurylyp, osy qurylym aıasynda «Alem AI» halyqaralyq JI ortalyǵy ashyldy. Onyń syrtynda elimizdegi JOO-larǵa JI mamandaryn daıarlaý baǵdarlamalary engizilip jatyr.

Sondaı-aq halyqaralyq konferensııa barysynda jasandy ıntellektini Ortalyq Azııa elderinde qalyptastyrý kezeńinde týyndaıtyn máseleler jáne IýNESKO-nyń Jasandy ıntellekt etıkasy jónindegi usynymdaryn aımaqtyq kontekste beıimdeý joldary qarastyryldy. Ásirese JI mamandary jastardyń, áıelderdiń, osal toptar men basqa da múddeli taraptardyń ádil sıfrlyq orta qalyptastyrý úderisine qatysýyn qamtamasyz etetin ınklıýzıvti tásildiń mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdardy. Sonymen qatar konferensııa jasandy ıntellekt etıkasy jónindegi úshinshi jahandyq forým qarsańynda aımaq elderi men sektorlar arasyndaǵy dıalog pen ózara túsinistikti nyǵaıtýǵa yqpal etedi.

Jıynda sóz alǵan IýNESKO-nyń Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstandaǵy ókili Amır Pırıch: «JI búkil álemdi ózgertip jatyr. Mem­le­kettik basqarýdan bastap bilimge, densaýlyq saqtaý men ǵylymǵa deıin úlken múmkindikter usyndy. Sonymen qatar jańa syn-qaterler de týdyrdy. Osy turǵydan alǵanda áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar mańyzdy ról atqarady. Jasandy ıntellektiniń etıkalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik aspektileri tehnologııalyq progresten qalyp qoımaýy kerek. Adam quqyq­tary jáne ınklıýzıvtilik qaǵıdat­tary árdaıym nazarda bolýǵa tıis. Sol sebepti IýNESKO-ǵa múshe 193 memleket jasandy ıntellekt etıkasy jónindegi Usynym qabyldady. Bul tarıhı qujat JI damýynyń ashyqtyq, eseptilik, ádilettilik jáne adamı baqylaý sııaqty ámbebap qaǵıdalaryn belgileıdi. Qazaqstan sıfrlyq salany belsendi damytyp keledi, bul ulttyq JI damytý tujyrymdamasyn qabyldaý jáne «Alem.AI» atty jańa Halyqaralyq jasandy ıntel­lekt ortalyǵyn qurýdan kórinis tabady», dedi.

IýNESKO ókiliniń aıtýynsha, atal­ǵan konferensııanyń mindeti úkimet qurylymdary, ǵylymı orta, jastar, jeke sektor men azamattyq qoǵam ókil­derin biriktirý arqyly jahandyq normalardy aımaqtyq jaǵdaılarǵa beıimdeýge jol ashý.

Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshiniń ókili, Túrki memleketteri Parlamenttik assambleıasy (TÚRKPA) Bas hatshysynyń orynbasary Sakı Sadykov: «Bolashaqta jasandy ıntellekt álemdik transformasııalaýdyń basty qozǵaýshy kúshi bolary anyq. Ol memlekettik basqarý, densaýlyq saqtaý, bilim, qaýipsizdik, kommýnıkasııa salalaryna belsendi áser etedi. Biraq tehnologııalyq damýmen qatar, etıkalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik sıpattaǵy jańa máseleler týyndaıdy. Bul máselelerdi sheshý úshin Ortalyq Azııa elderi belsendi ról atqarýy kerek. Keıingi 10 jylda Qyrǵyzstan, Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan jáne Túrikmenstan sıfrlyq transformasııa úderisin túrli deńgeıde júzege asyra bastady. Bul qadamdar óńirge JI engizýge daıyn ekendigin jáne odan ekonomıkalyq jáne áleýmettik paıda alýǵa qabiletti ekenin kórsetedi», dedi.

IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy bala quqyq­taryn monıtorıngteý jáne baǵalaý baǵdarlamalarynyń jetekshisi Raýshan Ibrasheva: «Búginde JI bizdiń kúndelikti ómirimizdiń ajyramas bóligine aınaldy. Ol aýrýlardy dıagnostıkalaıdy, mektep tapsyrmalaryn tekseredi jáne balalarymyz úshin mýzyka tańdaıdy. Qazaqstanda aýyl mektepterine jaqsy sheshim bolatyn JI-repetıtorlar belsendi engizilýde. Alaıda eresekter tehnologııalarǵa synı turǵydan qaraı alsa, balalar algorıtmderge senip, qaýipterdi sezinbeı qalady. Bizdiń elde balalardyń 70%-y kúndelikti ınternetti paıdalanady, árbir úshinshi bala kıber­­­býllıngke tap bolǵan, al mekteptegi chat-bottar keńinen qoldanylǵanymen, derbes derekterdi qorǵaýǵa kepildik joq. Sondyqtan JI engizý barysynda IýNISEF usynǵan etıkalyq qaǵıdattarǵa súıený qajet: algorıtmderdiń ashyqtyǵy, bala múddesin esepke alý, qoldanýǵa yńǵaıly quraldar, salaaralyq ynty­­maqtastyq jáne ekologııalyq jaýap­kershilik. Tehnologııalar eshqashan beıtarap bolmaıdy – olar óz jasaý­shylarynyń qundylyqtaryn kórsetedi. Bizdiń mindetimiz — JI júıelerinde bala­lardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyt­tal­ǵan etıkalyq qaǵıdattardy engizý», dedi.

Sonymen qatar konferensııa barysynda Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtaty Ekaterına Smyshlıaeva, О́zbekstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrligi janyndaǵy «Adolat» ulttyq quqyqtyq aqparattyq ortalyǵynyń dırektory Akbar Mýsaev, «Qazaqstandaǵy jasandy ıntellektini damytý assosıa­sııa­sy» ZTB tóraǵasynyń orynbasary Anara Týleýbaeva, Astana IT University «Artificial Intelligence» ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵynyń dırektory, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes múshesi, PhD Beıbit Abdıkenov, Orta Azııa jasandy ıntellekt assosıasııasynyń atqarýshy dırektory Shahrıor Hýdoıberdıev, «Ntel» kompanııalar tobynyń basqarýshy dırektory Oljas Jumabaev, t.b. sóz sóıledi.