Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ol shaqta ár áke men sheshe janarynda maıdanǵa ketken ul-qyzymyz aman kelse eken degen úmittiń biltesin tutatyp, Táńirinen tileýdi mol tiledi. Qolyna qarý alyp, maıdanǵa asyǵys attanyp kete barǵan qarakózderdiń biri de biregeıi – Mánshúk Mámetova. Oq pen ottyń ortasyna qarshadaıynan túsip, taǵdyrdyń jazýymen mert bolǵan batyr qyz týraly myna bir derekti AQSh Gelman kitaphanasynan alyp, oqyrmanǵa usynyp otyrmyz. 1945 jylǵy «International literature» («Álem ádebıeti») serııasynyń 3-nómirinde jaryq kórgen bul esseni jýrnalıst ári jazýshy, «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń tilshisi Olga Chechotkına jarııalaǵanyn bildik. Tómende onyń jazbasyn qaz-qalpynda jarııalap otyrmyz.
«Qazaqtar burynǵy batyrlaryn qalaı sıpattaıtynyn estip pe edińiz? Olardyń aıtýynsha, batyrlardyń keýdesi arystandaı, kózi búrkittiń kózindeı ótkir bolǵan, al shaıqasta olar tasqyndaı tegeýrindi kelse, jaýyngerlik rýhtary – Alataýdyń qarly shyńy sekildi. Endeshe, men jazyp otyrǵan myna bir qazaq qyzyna nazar salyńyz. Onyń júzine bııazylyq pen meıirim uıa salǵan, kózinen jylylyq pen súıispenshilik birden bilinedi. Oǵan Mánshúk degen názik te meıirban esim berilgen. Keıin ol Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe boldy. Qyz bolsa da, ol kishkentaıynan atqa minip úırendi. Kóktemgi kóshi-qonda, salqyn samal esken sátte keıde anasy ony jumsaq júnnen jasalǵan qomǵa otyrǵyzyp, keń dala men bıik taýlardy kórsetti».
Osydan keıin jazba avtory Mánshúk Mámetovanyń bala kezinde kózi jaınap, túngi ottyń sáýlesinde ájesinen alty aılyq joldy alty qarǵyp ótetin ańyz tulparlar týraly ertegi tyńdaǵanyn tilge tıek etedi. Mánshúktiń ózi álsiz kóringenimen, shyn máninde, myqty da deni saý bolyp óskenin, mektepti támamdap, medısına ınstıtýtyna oqýǵa túskenin, keıin Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń apparatynda jumys istegenin jazady. Tipti onyń soǵys dalasyna qalaı attanǵany, sol sáttegi kóńil kúıiniń qalaı bolǵanyn oqyrmandarǵa táptishtep túsindiredi.
«Mánshúk maıdanǵa óz erkimen barýǵa surandy. Soǵysqa bara jatqanda, tipti sol maıdanǵa bet alǵan adamdardyń júzinen ol jaǵdaıdyń qanshalyq aýyr ekenin, júrekterdi ezgen qaıǵyny, kózderdegi úreıdi kórdi. Sóıtip, Mánshúk aqyry maıdan dalasyna jetti. Ol birinshi ret shaıqastyń qalaı bolatynyn sezindi. Aınaladaǵy sansyz snarıadtyń daýsy, qapylysta qaza tapqan jandy kórdi. Ol jaıaý ásker bólimshesine sanıtar retinde jiberildi. Biraq onyń armany pýlemetshi bolý edi. Mánshúk urys dalasyna tez beıimdeldi. Jany názik qyz bolsa da, ol qataldyqqa tóze bildi. Jaralylardy tasyp, damylsyz eńbek etkendikten, jaýyngerler ony jaqsy kóretin.
– Men pýlemetshi bolǵym keledi, – dedi ol birde. – Maǵan úıretińiz.
Mánshúk pýlemetti qalaı qoldaný keregin tez meńgerdi. Kózin jumyp alyp, oq-dári salatyn lentany aýystyrýǵa jattyqty. Kóp ótpeı onyń armany oryndalyp, Mánshúk pýlemetshi atandy. 1943 jyldyń kúzi. Mánshúk Kalının maıdanynda shaıqasqa qatysty. Ol qarýyn qolynan tastamaı, óz tártibi boıynsha qoldanyp, maıdan dalasyndaǵy ómirin jalǵastyra berdi.
Mánshúk árdaıym jınaqy júretin, onyń shydamdylyǵy men maıdandaǵy qıyndyqtardy eńsere bilý qabileti joldastaryn tánti etetin. Mektepte qalaı alǵyr bolsa, maıdan dalasynda da Mánshúk báriniń jaqsy kóretin serigine aınaldy. Onyń jaıdary kúlkisi, ótkir qaljyńdary men jyly sózderi soldattardyń urys dalasyndaǵy ómirine jylylyq pen úmit syılaıtyn.
Keıde maıdan dalasyndaǵy úziliste sarbazdar Mánshúktiń mańyna jınalatyn. Ol serikterine alystaǵy keń dalany, bıik taýlardyń taza aýasyn, Almatynyń kórkem tabıǵatyn eske túsiretin áńgimeler aıtyp beretin. Soǵysta keıde adamdar ólim týraly jıi oılap, onyń shyn maǵynasyn sezine bastaıdy. Mánshúk te osyndaı sátterde aýyr oılarǵa beriletin. Ol birde serikterine:
– Qazaq ańyzyn tyńdaǵylaryńyz kele me? – degen usynys aıtady. – Senderge ajaldan qashqan Qorqyt jaıyndaǵy ańyzdy aıtyp bereıin».
Ári qaraı Mánshúk maıdan dalasynda túgel túrkiniń bıik tulǵasy, ólimnen qashqan Qorqyt týraly ańyzdy qasyndaǵylarǵa aıtyp berip, olardyń ólimnen esh qoryqpaı, kerisinshe kúsh ústine kúsh qosýyna shabyt bergeni aıtylady. Qaıda barsa da, tek ólimdi, aǵashtyń qýraǵanyn, shóptiń solǵanyn kórse de, alǵy kúnnen úmit úzbegen Qorqytty ózderine úlgi etýge shaqyrǵan Mánshúk týraly bundaı derek buryn jarııa boldy ma, joq pa, ol jaǵy beımálim. Biraq onyń ár isinen erlik pen rýhtyń, shabyt pen jigerdiń ısi ańqyp turatynyn tarıh jaqsy biledi.
«Sonymen – dedi Mánshúk, – Qorqyt tek ózin oılasa, ólim ony jeńer edi. Biraq ol barlyq adamzat týraly oılandy. Sol úshin de ol ólimnen ústem tústi. Endeshe, biz de óz halqymyz úshin kúrese beremiz.
Mánshúktiń jalyndy sózi ǵana emes, is-áreketi de basqalarǵa úlgi bola aldy. Ol birinshi shaıqasta-aq nemis shebine atoı salyp, qarsy kelgen bir talaı jaýdy áp-sátte jer jastandyrdy. Bul erligine barlyq jaýynger alǵys bildirdi. Sol bir tań sýyq atty. Kól ústinde qalyń tuman jatty. Urys qyzý kúıde. Nemister árbir butaǵa, tóbeshikke jabysyp alǵandaı, birinen soń biri qaıta-qaıta shapshań qarsylyq kórsetti. Biraq Mánshúktiń pýlemeti únemi olardy shegindirip otyrdy. Túnimen uıyqtamaǵan Mánshúk qatty sharshaǵan edi. Biraq onyń oıyn «tutqynǵa tússek, ne bolamyz?» degen jalǵyz suraq mazalady. Biraq ol eshqashan berilmeıtinin bildi. Sol sátte ol jerge etpetteı jata qaldy, kenet bireýdiń júrip kele jatqanyn ańǵardy. Bul nemis ofıseri edi. Mánshúk oǵan oq atty. Biraq tym kesh boldy. Nemis ofıseri Mánshúkti kórip úlgerdi. Ol da oq jaýdyrdy. Qarsylasqan eki tarap bir-birin jaralady. Mánshúk qaıtadan pýlemetke jarmasty.
Shaıqas túske deıin jalǵasty. Jaraqattanǵanyna qaramastan, Mánshúk pýlemetin qolynan tastamady. Ol sońǵy kúshin sarp etip, jaýǵa oq jaýdyrdy. Tańǵy tuman men jasyl dala qanǵa boıaldy. Nemister keri shegindi. Serikteri jasyl shóptiń arasynan Mánshúktiń denesin tapty. Ol maıdanda kóz jumǵan edi. Biraq onyń júzinen tek sabyrlylyq pen batyrlyq kórinip turdy. Eger jolyńyz túsip, Nevel eldi mekenine barsańyz, sol jerde Keńes Odaǵynyń batyry Mánshúk Mámetova atyndaǵy kóshe bar ekenin bilesiz».
Jazba osylaı aıaqtalady. Bul jazbadaǵy batyr qyz Mánshúktiń maıdan dalasynda Qorqyttyń ańyzyn aıtyp, aınalasyna rýh berýi onyń qandaı qaısar da jigerli ekenin bildiredi.
