– Qazir bul álemde emessiz. Ana jaqta hálińiz qalaı?
– Ajal – álemge kóz salatyn terezemniń shaǵylýy. Onyń ornyna basqa tereze qoıyla ma, joq pa – bilmeımin hám ony bilip te qajet emes. Bir ǵana nárseni anyq túsinýi kerek: terezeniń joıylýy kózdiń joıylýy emes.
– 82 jyl ǵumyr keshtińiz. Bir adamǵa az ýaqyt emes. Sonymen ómir degen ne nárse eken?
– О́mir – rýh pen nápsiniń toqtaýsyz kúresi eken. Nápsi ajyratady, rýh biriktiredi. Bul kúreste rýh jeńedi. Biraq bul eshqashan sońǵy jeńis emes. Nápsi qaıtadan qarymta soqqy jumsaıdy, qaıyra ajyratady. Biraq rýh ony qaıtadan tize búktiredi. Ár kúresten keıin nápsi álsireı beredi, álsireı beredi, al rýh kúsheıe beredi, kúsheıe beredi.
– Rýhtyń mánin túsindirińizshi?
– Uzaq ómir súrgen árbir adam áýeli shaqalaq sábı bolady. Sosyn búldirshin, sosyn er nemese áıel, sosyn kempir ne shal bolady. Alaıda adam jasyna saı qalaı ózgerse de, ózin «men» dep ataıdy. Sábı bolsa da, qart bolsa da onyń ishinde eshqashan ózgermeıtin nárse – osy «men». Dál osy ózgermeıtin «mendi» rýh dep ataımyz. Sý quıylǵan ár túrli ydystardy shelek, bóshke, tegene dep aıta beremiz ǵoı. Biraq báriniń ishinde bir-aq sý. Sol sekildi adamdardy da tán ereksheligine saı ul bala, qyz bala, shal, kempir dep bólgenimizben, árqaısynyń ishinde bárine ortaq qudaılyq rýh bar.
– Kóp jaǵdaıda rýhanııatty óte túsiniksiz nárse dep uǵady?
Kerisinshe, rýhanııat – óte túsinikti. Tán isi – túsiniksiz. Shyraqtyń shyrpysyz jana almaıtyny sekildi, adam da rýhanııatsyz ómir keshe almaıdy. Rýh ınsanııattyń bárinde bar. Biraq barlyǵy ony bile bermeıdi. Bilgen quldyń ómiri – lázzat, ǵapyl qalǵannyń ómiri – azap.
– Kúnáńiz kóp pe?
– О́te kóp. Ishtim, shektim, zınaqorlyq ta jasadym. Janyńnyń jaryǵy álsirgen saıyn, nápsanı qalaýlaryńnyń kóleńkesi jolyńdy qarańǵylaı beredi eken. Saqtaný kerek osy sumdyq kóleńkeden. Tán qalaýlaryn tárk etpeıinshe janyńnyń jaryǵy álgi kóleńkeni joıa almaıtynyna kózim jetti.
– Iá. Siz temekiden, araqtan, tipti et jeýden de bas tarttyńyz. Ol kezde elýde boldyńyz. Al elý altyńyzda baılyqtan jeridińiz. Otbasyńyzdy osylaı etýge shaqyrdyńyz...
– Iá, biraq olar qarsy boldy. Olarǵa men baılyq eshqashan qanaǵattandyrmaıtynyn, dáýletiń artqan saıyn qajettiligiń de kóbeıe beretinin aıttym.
– Onda nege adam baılyqty jaqsy kóredi?
Rýhanı ómirdiń jetimsizdiginen munyń bári. Onyń keýdesine rýhanııat shyraǵyn jaqshy, oǵan eshteńe de kerek bolmaı qalady. Adam sol baılyqty jınaý barysynda qansha meıirimdilikti joǵaltatynyn bilse, shirkin. Onda baılyqty qandaı yjdaǵatpen jınasa, odan sondaı yjdaǵatpen qutylýǵa asyǵar edi.
– Qartaıǵan shaǵyńyzda din qyzmetkerlerimen jıi tartysqa tústińiz. Shynaıy din dep neni uǵasyz?
– Naǵyz aqıqat din ǵaıyptan taıyp paıda bolǵan qudiretti kúshtiń nemese onyń shákirtteriniń erejesine degen máńgilik senim emes. Sonymen qatar oqymystylar oılaıtyn búgingi kúnge túk qajeti joq jáhildik dáýirdiń jańǵyryǵy da emes. Naǵyz aqıqat din sol – jaqynyn janyndaı súıetin adam men aqyrsyz ulyq qudiret arasyndaǵy baılanys. Ilkide bolsyn, qazirgi bolsyn dinderdiń bárinde ózgerip turatyn qaǵıda-sharıǵaty bolady. Biraq máńgilik ózgermeıtin zańdylyǵy jáne bolady. Aqıqat diniń asyly- dál osy myzǵymaıtyn erejede.
– Jaqynyńdy janyńdaı súıý kerek dep qaldyńyz. Bul qalaı?
– Súıý – demek jaqsylyq jasaý. Biz buny osylaı túsinemiz jáne basqasha túsinýimiz de múmkin emes. Súıý – bul jaı ǵana sóz emes, bul – ózgeleriń ıgiligi úshin jasalatyn is. Eger adam uly mahabbatqa jetýim kerek dep, kishkentaı mahabbattyń mindetterinen tartynatuǵyn bolsa, ol ne ózin, ne ózgelerdi aldap júr, onyń ústine budan ári ol ózinen basqa eshkimdi súıe almaıdy. Kimde-kim «men qudaıdy jaqsy kóremin» dep, baýyryn jek kórse ol – naǵyz kázzap. Asylynda ol ekeýin de jaqsy kórmeıdi. Kórinetin baýyryn jaqsy kóre almaı turyp, kórinbeıtin qudaıdy jaqsy kórý – múmkin emes. Baýyrlar, bir-birimizdi jaqsy kóreıik, sebebi mahabbat qudaıdan. Árbir súıýshi qudaıdan jaratyldy jáne ony tanıdy, sebebi qudaıdyń ózi – mahabbat.
– Qazir álemniń ár túkpirinde soǵys bolyp jatyr. Adamzatty qalaı tatýlastyrýǵa bolady?
– Adamdar aqıqatta ǵana birige alady. Ol úshin bir-birine qarama-qarsy júrýdiń qajeti joq. Kerisinshe barlyǵy aqıqatqa qaraı júrýi kerek. Tek sonda ǵana olar bir tutas bolmysqa aınalady. Adamdar jarasaıyn dep jaraspaıdy, joldary bir bolǵannan keıin jarasady. Úlken hram bar dep elesteteıik. Onyń jaryǵy joǵarydan bir núktege ǵana túsedi. Qulshylyq qylýshylar bastaryn qosý úshin, bir-birine emes, álgi ortadaǵy sáýlege umtylsa jetkilikti. Sonda ǵana olar ózara jumylady. О́mirde de solaı. Báriń aqıqatqa, qudaıǵa qaraı bastańdar, bastaryń qosylady.
Áńgimeńizge rahmet, Arystan aqsaqal!
P.S Lev Tolstoıdyń jaýaptary jeke kúndeliginen alyndy.
Áńgimelesken –
Abzal MAQASh,
«Egemen Qazaqstan»
