Rýhanı jıynǵa elimizdiń ár aımaǵynan jáne burynǵy Besqala, búgingi Qaraqalpaqstannan kelgen ónerpazdar qatysyp, óz óńirleriniń maqam-sazdarymen án-jyr oryndady.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń basqarma basshysy Rıga Talǵatqyzy Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń quttyqtaý hatyn joldap, izgi lebizin bildirdi.
«Siz tekti sózdiń tunyǵynan nár alyp, taǵlymdy jyrlarmen tyńdarman júregine jol taýyp, jurtshylyqtyń ystyq yqylasyna bólenip kelesiz. О́zektiligin eshqashan joǵaltpaıtyn jyr murasyn búgingi býynǵa jetkizýdegi eńbegińiz árdaıym joǵary baǵalanady. Bul sizdiń tyńdarmanǵa, ult ónerine jasaǵan taǵy bir taǵzymyńyz, rýhanı tartýyńyz. Aldaǵy ýaqytta da eńbegińizdiń jemisin kórip, mereı-mártebeńiz arta bersin! Sizge myqty densaýlyq, shyǵarmashylyq tabys, otbasyńyzǵa amandyq pen baq-bereke tileımin!», delingen mınıstrdiń quttyqtaý hatynda.
Folklor zertteýshisi, ǵalym Rahmanqul Berdibaev ejelgi jyr mátinderiniń búgingi kúnge deıin aman jetýine Besqala jyraýlarynyń úlesi zor ekenin «Jyrshylyq dástúr» atty tolymdy eńbeginde jazady:
«Bizdiń baıqaýymyzsha, bul kúnde jyrdy ǵasyrlar boıy qalyptasqan óz maqamymen aıtatyn jyrshylar, termeshiler óte az. Búkil Orta Azııa men Qazaqstan boıynsha, jyrshylardyń ázirge baı jeri – Qaraqalpaqstan. Jyrshy-jyraýlardyń kóbi Syr boıynan, Qaraqalpaqstan jerinen tabyldy. Ásirese, jyrshy-jyraýlyqtyń dástúri Qaraqalpaqstanda qýatty qalpynda, onda jyrshylyq óner óte qasterli ekeni anyqtaldy. Qazaq jyry saqtalǵan jańa «Epıkalyq aýdan» – Qaraqalpaqstan folklorshylar úshin asa qyzǵylyqty, jandy maǵlumattar beretin tyń óris sekildenip otyr», deıdi R. Berdibaı.
Besqalanyń jyrlaryn tyńdaǵanda tyńdarman arnasynan asyp-tógilip jatqan jyr tasqynyn kórgendeı bolady. Ony býyn sheńberine syımaı quıylyp jatqan teńiz tektes sózderden ańǵarady. Jyrshy dombyrasyn bebeýletip shyǵarma oryndap emes, quddy jyrdyń óz ishinde ómir súrip jatqandaı hál keshedi. Jyrlap otyryp, sóıleıdi. Sóılep otyryp jyrlaıdy. Tyńdarmanyn ystyqqa da, sýyqqa da salyp ári-sári kúı keshtiredi. Jyrdyń qudireti de osynda emes pe? Bir qyzyǵy Besqalada dúnıege kelip kúlli alashtyń aqynyna aınalǵan Tólegen Aıbergenovtiń de poezııasynan osy qubylysty baıqaısyń. Aqyn týǵan topyraǵynan jaralady degen osy emes pe? Qonys jyrshynyń qop-qońyr únine kirip ketip oıymyzǵa osy dúnıe oraldy. Keshti júrgizgen mádenıet salasynyń úzdigi, jyrshy Kúnqoja Qaırýllanyń aıtýynsha, Besqala jyraýlyq dástúrinde maqamdardy qoldanýdyń ózindik reti bar. «Bul óńirde «jyr saryny, sazy, maqamy» degendi «joly» dep aıtady. Keshegi HH ǵasyrdaǵy jyrshylardyń ǵana emes, HIH ǵasyrda ómir súrgen jyraýlardyń da maqamdary men jyr-kúıleri búginge jetip otyr. El arasynan mundaı dúnıelerdi áli de kóptep kezdestirýge bolady. Bir ǵana Naýryzbek jyraýdyń ózi qyryqqa jýyq maqammen jyrlaǵan. Sonyń ishinde jıyrmadan astam maqamdy óz janynan shyǵarǵan», deıdi zertteýshi.
Mádenı májiliste osynaý Naýryzbek jyraýdyń tolǵaýy onyń tól shákirti О́serbaı Sársenbaıulynyń kómeıinde bebeýledi. Qaıqy dombyrasymen jyr sabasyn pisip-pisip jibergende keýdeden keýlegen ún kúrpildep shyǵa berdi.
Al Edil Basyǵaraev kúı qaǵany – Qazanǵaptyń «Kúı shaqyrǵysh aqjeleńin» oryndady. О́nertanýshylar Qazanǵap «Aqjeleńiniń» 62 túri baryn jetkizedi. Kúıshiniń alpys eki tamyrynan kúrkirep aqqan osy kúı kórermenniń kóńil aıdynynda tasqyndap quıdy. Halyq sýsap qalǵan eken. Taǵy surady. Kúıshi «Jem sýynyń tasqynyn» tartty.
HIH ǵasyrda qazirgi Aqtóbe óńirinde Qyzyl degen ánshi ótken. О́nertanýshy, kompozıtor Ilııa Jaqanov «Qyzyl ánshi» degen maqalasynda: «Atyraýdyń eski kóne kózderi: «Oı, Qyzyl ánshi degenińiz, Jaıyqtyń myna ishki betindegi bizdiń eldiń ánshilerin shaq keltirmegen úni zor qudiret edi ǵoı» desip otyrady» dep jazady. Sol qudiret ıesiniń ánin Qonys Júsiptiń jubaıy Yrysty Súleımenova oryndap berdi. Qyzyldyń «Meshin-taýyq» ánin shyrqaǵanda asharshylyq zamanyndaǵy qazaq hali baıandaldy. «Qazaqqa qıyn soqty meshin-taýyq, jigitke atqa mingen tóndi qaýip. Alashta án ozdyrǵan Qyzyl aǵań, úıinen ishe almaı júr kóje taýyp» dep kúńirentti án-tarıhty.
Joǵaryda qazaq dalasynda ártúrli jyr mektepteriniń qalyptasqanyn aıtqan edik. Sonyń aıshyqtysy Syr óńiri. Biraq onyń da óz ishinen maqamyna, mazmunyna, oryndalý ereksheligine qaraı úsh mektepke bólinedi. Onyń biri Jıenbaı jyraý mektebi, ekinshisi Nurtýǵan mektebi, úshinshisi Nartaı jyr mektebi. Úshinshi atalǵan Nartaıdyń ánin osy keshte Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Klara Tólenbaeva shyrqady.
Árimen qaraı jer-jerden jetken jyr júırikteri óz óńiriniń shyǵarmalaryn naqyshyna keltirip shyrqaı berdi. Besqalanyń beldi ókili Rınat Tájibaev Qudaıbergen jyraýdyń termesin oryndasa, qyzylordalyq Maıra Sársenbaeva atasy Sársenbaı jyraýdyń jyryn bebeýletti. Budan bólek ordaly Oraldan kelgen Farhad Orazov Sartaıdyń termesin, batys jyr mektebiniń ókili Aqmaral Erimbetova Tastemirdiń ánin, jetisýlyq Quralaı Shaıahmetova Dáneshtiń ánin salsa, daýysynda saharanyń qumynyń sýsyly bar Qaırat Kákimov Muhıttyń «Kishi aıdaıyna» basty.
Keshtiń qorytyndy bólimi «Baraq batyr» jyrymen aıaqtaldy. Qonys Júsip kelgen qaýymǵa rızashylyǵyn bildirip, jyraýlyq ónerge qoldaý kórsetken barsha janǵa alǵysyn jetkizdi.
